در ششم دی ماه 1383( برابر با 26 دسامبر 2004) پوستهی زمين در کف اقيانوس هند به لرزه درآمد. تکانهای قدرتمند زير دريا ، موج های سهمگينی را به وجود آورد که بيش از پنج هزار کيلومتر را در اقيانوس هند پيمودند. وقتی اين موجها به ساحل کشورهای جنوب شرق آسيا رسيدند، ديوارهايی از آب، به نام سونامی، ساحل کشورهای اندونزی، مالزی، سريلانکا، هندوستان، مجموعهجزيرههای مالديو، تايلند و بنگلادش را جاروب کردند. با وجودی که بين کانون زمينلرزهی اقيانوس هند و شهرهای ساحلی ايران در کنار دريای عمان، فاصله زيادی وجود داشت، موج های سونامی در شهر چابهار خسارت های اندکی برجای گذاشتند. اين با آن معنا است که اگر کانون زمينلرزه به ساحل ايران نزديک تر باشد، شهرهای ساحلی ايران نيز با خطر جدی رو به رو می شوند. به گفته زمين شناسان، در بستر دريای خزر نيز گسل های عميقی وجود دارد که می تواند باعث سونامی شود اين گسلها در گذشته سبب زمين لرزه های بزرگ شدند که در پی آن سونامی بزرگ (در مقياس خزر) ايجاد شد. در عين حال ، احتمال رويداد سونامی در آينده توسط اين گسل ها نيز وجود دارد. شناخت هر چه بهتر پديده های طبيعی به ما کمک می کند تا اندازه ای که امکان دارد، از آسيب های آنها در امان بمانيم. در اين جا شما به اين پديده مهم، نشانههای رخدادن آن و پيامدهايی که تا کنون داشته است آشنا میشويد. سريعتر از هواپيما سونامی يک موج نيست، بلکه مجموعه ای از موجهای بسيار طولانی است. گاهی فاصله بين دو قله موج صدها کيلومتر است. اين موجها با سرعتی که ممکن است به 900 کيلومتر در ساعت برسد( يعنی سريعتر از بسياری از هواپيماها)، به سوی ساحل پيش می روند. آنها در ابتدا ارتفاع چندانی ندارند و در دريای باز و عميق ممکن است احساس هم نشوند. اما وقتی عمق آب کاهش می يابد، طول موج ها، کم و ارتفاع آنها زياد می شود. در اين حالت، ارتفاع آنها ممکن است به 15 متر هم برسد. سونامی در ساحل به موجهای جذر و مد میماند. موجهای جذر و مد در اثر جاذبه کره ماه بر آبهای سطح زمين به وجود می آيند. اما موجهای سونامی نتيجه ناآرامی هايی هستند که به طور ناگهانی سطح دريا را تغيير می دهند. زلزلهها يا لغزشهای پوسته کف دريا، آتشفشانهای زير دريا و برخورد سنگهای آسمانی می توانند باعث اين ناآرامیها شوند. لغزيدن و سرخوردن پوستهی زمين برعکس آنچه که به نظر می رسد، يکدست و يکپارچه نيست، بلکه مانند يک جورچين بسيار بزرگ است. به قطعههای اين جورچين بزرگ، صفحههای تکتونيک(قاره ای) میگويند. اين صفحهها پيوسته در حال حرکت و جا به جايی هستند. اما چون اندازهی آنها بسيار بزرگ است، به طور معمول حرکت آنها را حس نمی کنيم. ما زمانی حرکت آنها را حس می کنيم که حر کت ناگهانی داشته باشند، مانند زمانی که زمينلرزه رخ میدهد. کف اقيانوس هند، صفحهی هند، حدود 5/6 سانتی متر در سال به سمت شمال جا به جا می شود. در واقع، سرعت جا به جايی اين صفحه دو برابر سرعت رشد ناخن انگشت اشارهی شما است. دانشمندان تخمين می زنند در ششم دی ماه، صفحهی هند و صفحهی مجاور آن، صفحهی بورما، يکباره بيش از 5/1 متر حرکت کردند! اين جا به جايی ناگهانی موجهای مرگبار سونامی را به ساحلهای اقيانوس هند فرستاد. سونامی چگونه به وجود می آيد پوستهی زمين از قطعههای بزرگی به نام صفحه تشکيل شده است. اين صفحهها گاهی به زير يک ديگر می لغزند. اين جا به جايی باعث زمينلرزه می شود. | 
| زلزلهها می توانند در کف اقيانوس رخ دهند. جا به جايی صفحهها، آب را بالا و پايين می برد. اين رويداد می تواند باعث سونامی شود. | 
| موجها در همه جهتها جا به جا می شوند. آنها با سرعتی بيش از 900 کيلومتر در ساعت در اقيانوس حرکت میکنند. | 
| وقتی موجها به ساحل نزديک می شوند، سرعتشان کاهش می يابد. اما ارتفاع آنها بسيار زياد می شود، گاهی به 9 متر می رسد. | 
|
موج های پس از سونامی پس اين که موجهای سونامی فرونشستند، موج کمکهای بشر دوستانه از سراسر جهان به جنوب شرق آسيا سرازير شد. در اين ميان، کشورهای اسلامی، از جمله ايران، با توجه ويژه ای به کمک حادثه ديدگان شتافتند. ايران يک ميليون و پانصد هزار دلار به سونامی زده های کشور مسلمان اندونزی کمک نقدی کرد. آقای محمد حسين شريف زادگان، وزير رفاه و امور اجتماعی، ضمن بازديد از استان آچهی اندونزی و ابلاغ سپاس مردم ايران از کمک های اندونزی به زلزله زدگان بم، گفت : "ما نيز شرايط جاری را برای ارايه کمک های خود به ساکنان استان آچه ، مناسب دانستيم ." جالب اين که بخش عمده ای از 450 تن خرمايی که در اختيار سونامی زده ها قرار گرفت، محصول نخلهای بم بود. بنابراين، سونامی با همه تلخی و ناگواری هايی که در پی داشت، يک بار ديگر نشان داد:
بنی آدم اعضای يک پيکر اند که در آفرينش ز يک گوهر اند چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار حقايق سونامی • سونامی ( Tsunami ) از ترکيب دو واژه ژاپنی، سو به معنای بندرگاه و نامی به معنای موج، ساخته شده و به مفهوم "موج بندرگاه" است. برای سونامی از تعبيرهايی مانند قطار موج يا موج های مرگبار استفاده شده است. • سونامیها طول موج بسيار بلندی دارند. از اين رو، ممکن است فاصلهی يک موج تا رسيدن موج بعدی يک ساعت هم طول بکشد. در سونامی دی ماه 1383، خيلی ها پس از برخورد موج اول به ساحل و عقب نشينی آن به خانه های شان بازگشتند، غافل از اين که موج دوم با قدرتی بيشتر در راه بود. • بر اساس محاسبههای دانشمندان، انرژی آزاد شده از زمين لرزه اقيانوس هند، 23 هزار برابر انرژی آزاد شده از بمب اتمی بود که در هيروشيما فرود آمد. اين انرژی طی صدها سال در کف اقيانوس هند جمع شده بود و ناگهان آزاد شد. • در پايان روز اول، 150 هزار نفر جان خود را از دست دادند يا ناپديد شدند و ميليون ها نفر در يازده کشور جهان بی خانمان شدند. • بيشتر سونامی ها در اقيانوس آرام( دريای باز) رخ می دهند. سونامیها خطرناک به ندرت در اقيانوس هند رخ داده اند. در درياهای نيمه بسته( دريای مديترانه) و بسته( دريای خزر) سونامیهای کوچک تری رخ داده است. برسی های تاريخی نشان می دهد سونامی هايی به ارتفاع 2 متر در دريای خزر رخ داده است. • کودکان بيش از يک سوم جان باختگان سونامی اقيانوس هند را تشکيل می دهند. بسياری از آنان توان مقاومت در برابر فشار آب را نداشتند و در اثر کوبيده شدن به ساختمان ها جان باختند. • موجهای سونامی اقيانوس هند به کشورهای قاره های ديگر نيز رسيد و در استراليا و افريقا خرابی هايی به بار آورد. اين امواج در چابهار(شهری در استان سيستان و بلوچستان که بر ساحل دريای عمان قرار دارد) خسارت اندکی برجای گذاشتند. • در يکی از روستاهای هندوستان، با جمعيتی حدود 1500 نفر، مردی که از خطر سونامی آگاه بود، توانست جان اهالی را نجات دهد. او از يک برنامه تلويزيونی شنيده بود وقتی دريا اندکی پس می نشيند، احتمال خطر سونامی وجود دارد. • به نظر می رسد برخی جانوران میدانستند که خطر در راه است. بسياری از شاهدان گزارش کرده اند آنان جانورانی را ديدند که چند دقيقه پيش از آن که سونامی از راه برسد، به طرف مکان های مرتفع می رفتند. پس از فرونشستن سونامی، تعداد اندکی جسد جانور پيدا شده است. • دانشمندان بقايای برخورد يک سنگ آسمانی بسيار بزرگ را پيدا کرده اند که حدود 5/3 سال پيش باعث بزرگ ترين سونامی تاريخ کره زمين شد. در آن سونامی همه سطح زمين ، به جز کوه ها، را آب فرا گرفت. سونامی در گذر زمان 1775 سونامی دريای آتلانتيک پس از زلزله ليسبون، 60 هزار نفر را در پرتغال، اسپانيا و شمال افريقا کشت. 1782 سونامی پس از زلزله دريای جنوب چين، 40 هزار نفر را کشت. 1883 سونامی دريای جاوا پس از فوران آتشفشان کارکاتوا در اندونزی، بيش از 36 هزار نفر را کشت. 1868 سونامی شمال شيلی بيش از 25 هزار نفر را کشت. 1999 سونامی بزرگ دريای مرمر پس از زلزله ايزميت ترکيه، خرابی هايی به بار آورد. 2004 سونامی جنوب شرق آسا پس از زلزله اقيانوس هند، حدود 300 هزار نفر را کشت. نشانه های خطر زمينلرزه هشدار طبيعی سونامی است. اگر از وقوع زمينلرزه در نزديکی محلی آگاه شديد که احتمال وقوع سونامی در آن جا بالا است، مثل بندرها، جزيره ها و شهرهای ساحلی، در آن جا نمانيد. به خاطر داشته باشيد زمينلرزه می تواند موج های سونامی را به صدها و گاهی هزاران کيلومتر دورتر بفرستد. شاهدان گزارش کرده اند سطح آب دريا پيش از رسيدن سونامی به نحو چشم گيری بالا و پايين می رود. اگر آب دريا به طور نامعمول و به صورت ناگهانی عقب نشينی کرده است، احتمال وقوع سونامی وجود دارد. بی درنگ به مکان های مرتفع برويد. سرعت موج های سونامی خيلی زياد است( 160 کيلومتر در ساعت). اگر منتظر بمانيد تا نخستين موج را ببينيد، ممکن است بسيار دير شده باشد. چون طول موج های سونامی زياد است، موج بعدی ممکن است ساعتی ديگر فرا برسد. با فرونشستن نخستين موج، مکان ايمن خود را ترک نکنيد. موج سونامی در نقطه ای از ساحل ممکن است کوچک و اندکی آن طرف تر بسيار بزرگ باشد. بنابراين، اگر گزارش شد در نقطه ای موج های کوچکی به ساحل نزديک شده اند، تصور نکنيد در مکانی که شما قرار داريد نيز چنين خواهد بود. سونامی ممکن است به درون رودهايی که به دريا می ريزند نيز کشيده شود. هنگام وقوع سونامی از اين رودخانه ها فاصله بگيريد. بهتر است همواره بسته کمک های اوليه، شامل دارو، آب و مواد غذايی کافی برای 72 ساعت، را آماده داشته باشيد.
سونامی را به صورت پويانمايی مشاهده کنيد برای اطلاعات بيش تر و مشاهده عکس های فاجعه سونامی جنوب شرق آسيا به پايگاه های اينترنتی زير مراجعه کنيد: • http://www.timeforkids.com/TFK/tsunami • http://www.tsunami.org/ • http://www.pbs.org/wgbh/nova/tsunami/ • http://www.fema.gov/kids/tsunami/ • http://news.nationalgeographic.com/ WEBLINKS • International Tsunami Information Center, NOAA • Tsunamis and earthquakes, USGS • Tsunami, University of Washington • Geography of tsunamis, About.com • DigitalGlobe satellite images of tsunami sites • 2004 Indian Ocean Earthquake, Wikipedia • Sumatra-Andaman Islands Earthquake, USGS • Asian tsunami and earthquake FAQ, USGS • Sumatra earthquake, BGS • Sumatra earthquake and tsunami, Tsunami Laboratory, Novosibirsk, Russia • South Asia earthquake and tsunamis, WHO • WHO Regional Office for South-East Asia • Tsunami, Ministry of Foreign Affairs, Thailand • International Red Cross Operations in Asia and the Pacific • Gallery of amateur videos of Asian tsunami • Asian tsunami science links, NOAA عکس های سونامی 
| 
