از نظر زمينشناسان، كرهي زمين سيارهاي پويا و زنده است. آنان علت زنده بودن كرهي زمين را تغيير شكل هميشگي سطح آن ميدانند. اين تغيير شكل پيوستهي زمين، پيامد برهمكنش دو دسته از فرايندهايي است كه يكي باعث خرابشدن و ديگري سبب ساختهشدن سطح زمين ميشود. فرايندهاي تخريبي يا فرايندهاي بيروني، از جمله فعاليتهاي گوناگون آب، باد، يخ و نيروي گرانش، كه انرژي خود را از خورشيد ميگيرند، پيوسته در حال خراب كردن بخشهاي بالا آمده از سطح زمين ميشوند و مواد به دست آمده از فرسايش را در فرورفتگيهاي زمين تهنشين ميكنند.
هدف نهايي اين فرايندها، هموار و مسطح كردن سطح زمين است. اگر اين فرايندهاي بيروني تنها فرايندهاي فعال در سطح زمين بودند، در گذشتههاي بسيار دور، زمين به كرهاي با سطحي هموار تبديل ميشد و آب همهي سطح زمين را فرا ميگرفت. اما فرايندهاي سازنده يا فرايندهاي دروني، از جمله فعاليتهاي آتشفشانها و زمينلرزه، كه انرژي خود را از گرماي درون زمين ميگيرند، در سوي مخالف فرايندهاي خرابكننده كار ميكنند و سبب بالا آمدن و ساختن دوبارهي پوستهي زمين ميشوند. بنابراين، تا كشمكش خستگيناپذير بين فرايندهاي خرابكننده و سازنده وجود دارد، كرهي زمين همچنان پويا خواهد بود.
پيامدهاي ناشي از فرايندهاي سازنده و خرابكننده، مانند خارج شدن مواد مذاب، تكانهاي شديد زمين، سيل، توفان، رعد و برق، رانش زمين، موجهاي سهمگين و پيشروي آب درياها، از گذشتههاي دور باعث ترس آدميان ميشده است. اما توانايي ذهني بسيار چشمگير آدمي، شرايطي را به وجود آورده است كه نه تنها ديگر توفان و آذرخش نميتوانند در دل او ترس به وجود آورند، بلكه او انرژي سركش آتشفشانها را به خدمت ميگيرد، انرژي سيل و سركشي رودها را مهار ميكند، جلوي پيشروي آب درياها را ميگيرد و زمينها پست كنارهي درياها را براي بهرهبرداري آماده ميكند.
گرچه آدميان نتوانستهاند از تكان خوردن زمين جلوگيري كنند، اما با به كار گيري دانش و فن روز، ترس از زمينلرزه را كاستهاند و با پيشرفتهاي روز افزون، ترس از آن را، كه ناشي از پيامدهاي ناگوار آن است، به كمترين اندازهي خود ميرسانند . براي مثال، زمينلرزهي سال 1923 ميلادي در ژاپن، جان 140 هزار نفر را گرفت، اما انسانها آگاه آن ديار، با مديريت كارآمد و نيز با ساختنهاي مناسب و آموزش مسوولان و مردم، توانستهاند رفتهرفته از تعداد كشتهشدگان و آسيبديدگان ناشي از زمينلرزههاي پس از آن، تا اندازهي چشمگيري بكاهند. چنانكه چند روز پيش از زمينلرزهي بم، در استان كرمان، زلزلهاي با انرژي بيشتر از آن زمينلرزه، تنها جان يك نفر را گرفت. بنابراين، رخداد زمينلرزه، يك پديدهي طبيعي است و اين ما هستيم كه از آن براي خود فاجعه ميسازيم.
اكنون به اين گفته خوب توجه كنيد:
در سالهاي اخير، كشتار زمينلرزه در ايران بيش از هر كشور ديگري در جهان بوده است. اگر دولت ايران، مانند ديگر دولتهاي جهان، كاري فوري براي مبارزه با پيامدهاي زمينلرزه انجام ندهد، بايد همچنان در انتظار كشتار زمينلرزه در ايران بود.
آيا فكر ميكنيد اين جملهها را يكي از بازماندگان زمينلرزهي بم يا يكي از مسوولان و يا شايد يكي از استادان دانشگاه پس از ديدن فاجعهي بم به زبان آورده است. متاسفانه بايد گفت خير! چرا متاسفانه؟ اين جملهها در روزنامهي اطلاعات، 13 شهريور سال 1341، پس از رخدادن زمينلرزهي بوئين زهرا، كه باعث مرگ 12 هزار نفر از هموطنان ما شد و خسارت سنگيني به روستاهاي پيرامون وارد كرد، به چاپ رسيده است. مشابه اين جملهها را شايد بارها و بارها در زمينلرزههاي كاخك، دشت بياض، گناباد، فردوس، زرند، طبس، بندرعباس، سيهچشمه، قائن، خواف، سيرج، شهداد، ممسني، گچساران، گلباف، رودبار، اردبيل، زنجان، قزوين، رزن و ديگر زمينلرزههايي كه در سالهاي اخير رخ داده است، شنيده باشيد.
بهراستي چه بايد كرد؟ براي كاستن از خسارتهاي مادي و معنوي و پيامدهاي ناگوار زمينلرزه چه بايد كرد؟ در پاسخ بايد گفت، بايد از ديگران آموخت. بايد سازماني براي مديريت بحران به وجود آورد؛ قانون وضع كرد؛ بودجه اختصاص داد؛ دستورها را اجرا كرد، مسووليتها را تقسيم كرد؛ متعهد شد؛ جريمه و مجازات كرد؛ هشدار داد و آگاه كرد. بايد:
1. از تجربهها و دستاوردهاي كشورهايي كه توانستهاند از شدت پيامدهاي ناگوار زمينلرزه بكاهند، بهره بگيريم.
2. سازمانهاي دولتي و غيردولتي ويژهي مديريت رويدادهاي ناگهاني و كمكرساني به وجود آوريم و توان مديريت بحران را پيوسته افزايش دهيم.
3. رشتههاي تخصصي لرزهشناسي و مهندسي زمينلرزه و بهويژه آموزش مديريت بحران را در دانشگاهها به وجود آوريم و گسترش بدهيم.
4. از مهندسان شهرساز بخواهيم از جاي گسلهاي فعال كشور آگاه شوند و از ساختن سازههاي مهم ملي ماند سد، تونل، پل، نيروگاه، مركز آموزشي، خوابگاه و شهر و شهرك در نزديكي آنها پرهيز كنند.
5. توانايي مهندسان ناظر شهرداريها را در نظارت بر ساختن بناها بر اساس قانون و رعايت شاخصهاي ايمني افزايش دهيم.
6. راهها نظارت هميشگي بر كيفيت مصالح ساختماني را به توليدكنندگان يادآور شويم و بياموزيم.
7. آگاهي سرمايهگذاران خصوصي و دولتي را در بخش مسكن و عمران افزايش دهيم كه براي اجرا كردن سازههاي مهم، از مشاوران زمينشناس بهرهگيرند تا سرمايهي خود و ملت را هدر ندهند.
8. به مسوولان وزارت مسكن و شهرسازي يادآوري كنيم كه امكانان مالي و فني روستاييان و بخش زيادي از شهرنشينان بسيار محدود است و آنان به تنهايي نميتوانند به بازسازي و مقاومسازي مسكن خود بپردازند و به كمك نياز دارند.
9. از نمايندگان مردم در مجلس خواست براي وضع قانون و اختصاص دادن بودجه براي اين كار مهم، پشتكار و سرعت هزينه كنند و براي آنان كه قانون را برنميتابند، جريمه و مجازات مناسب در نظر بگيرند.
10. به سازمان مديريت و برنامهريزي ياداوري كرد، هزينهي پيشگيري از زيان، از هزينهي بازسازي بسيار كمتر است. البته، غم از دست دادن عزيزان هم وجود دارد كه اهميت اختصاص دادن بودجه به اين كار را صدچندان ميكند.
11. به كميتهي كاهش بلاياي طبيعي و حوادث غيرمترقبه و ستادهاي بحران يادآوري كرد كه داشتن آمادگي و فراهم كردن امكانان نجات، از جمله جرثقيل، لودر، سگ، و دستگاههاي زندهياب، ژنراتور و بالگرد، از نيازهاي رويارويي كارآمد با رويدادهايي اين چنين است.
12. به مديران بحران آموخت و يادآوري كرد كه هماهنگي در كار كمكرساني، در ساعتهاي آغازين رويداد، بسيار مهم و كارساز است و گرنه نوشدارو پس از مرگ سهراب ميشود.
13. به شهرداران شهرها و منطقه ها آموخت و يادآوري كرد كه زمين باز و مسطح در هر محله، نسبت به تراكم جمعيت، هنگام خطر ميتواند بسيار چارهساز باشد.
14. به سازمانها و وزارتخانههايي ماند انرژي هستهاي و صنعت و معدن هشدار داد، آزاد شدن مواد راديواكتيو و مواد شيميايي و سمي و آتشزا، بلايي بالاتر از زمينلرزه در پي خواهد داشت. مركزهاي كه با اين مواد كار دارند، بايد به بيرون از منطقههاي مسكوني جابهجا شوند.
15. به نيروي انتظامي يادآوري كرد، نظم رفت و آمد و برقراري امنيت در منطقههاي نزديك فاجعه، كمك شاياني به امدادگران و آسيبديدگان ميكند.
16. به وزارت راه و ترابري يادآوري كرد، كيفيت و مقاومت راهها، پلها و برجهاي مراقبت پرواز، در كمكرساني به آسيبديدگان بسيار مهم است.
17. به مردم آموزش داد در برنامههاي آموزش رويارويي با زمينلرزه شركت كنند و از وظيفهي خود پيش، هنگام و پس از زمينلرزه آگاه شوند و بر اين آگاهي بيفزايند.
18. به مسوولان و رسانههاي عمومي آموخت و يادآوري كرد كه در زمان كنوني پيشبيني زمان، مكان و اندازهي انرژي آزاد شده در زمينلرزهي بعدي، حتي در كشورهاي پيشرفته، امكانپذير نيست. پس با بيان درصد خرابيها و تعداد كشتهشدگان زمينلرزهي بعدي، كه نشانهي ناآگاهي يا كمآگاهي از پديدهي زمينلرزه است، به روحيهي مردم آسيب نرسانند.
19. به معلمان اخلاق هشدار داد، براي برنامهريزي و اجراي آنچه گفته شد، انسانهاي متعهد نياز داريم. پس در شيوهي آموزش و برنامههاي اخلاقي خود بازنگري داشته باشند.
20. آنچه گفته شد را پيوسته يادآوري كنيم و براي به انجام رسيدن آنها برنامهريزي داشته باشيم.
| 
