قورباغه‌ماهی‌ها، همان‌گونه که از نامشان برمی‌آيد، ماهی‌های شگفت‌انگيزی هستند که به قورباغه‌ها همانندی زيادی دارند. درازای بدن آن‌ها از 3 تا 40 سانتی‌متر است. شکل بدن آن‌ها کروی است و باله‌های پامانندی دارند که با آن‌ها می‌‌توانند از صخره‌ها، سنگ‌ها و تپه‌های مرجانی بالا بروند. رنگ بدن اين جانداران گوناگون است. هم‌چنين، می‌توانند رنگ خود را دگرگون کنند و به رنگ بستری که بر آن می‌آرامند( برای نمونه، قطعه‌ای مرجان) دربيايند. از اين رو، بيش‌تر قورباغه‌ماهی‌ها از بسترهايی که بر آن‌ها می‌آرامند، به‌سادگی شناسايی نمی‌شوند و بنابراين، نه تنها از ديد شکارچيان خود، بلکه گاهی از ديد ماهی‌شناسان نيز پنهان می‌مانند.

قوباغه‌ماهی کامرسون(Antennarius commersoni)، که در اقيانوس هند و اقيانوس آرام يافت می شود، از نظرهای گوناگون نمونه‌ی شاخص اين گروه از جانوران است. بيش‌تر دانستنی‌هايی که در اين مقاله آمده، ريشه در مشاهده‌ها و آزمايش‌هايی دارد که در مورد اين جانور انجام شده است.

تقليد جسورانه

قورباغه‌ماهی کامرسون به رنگ‌های گوناگونی (مانند زرد، قهوه‌ای، سفيد شيری و سياه) ديده شده است. پوست اين جانور بيش‌تر دارای خال‌های قهوه‌ای رنگ کوچک و لکه‌های صورتی رنگ است. در آب‌های کم ‌ژرفا، که پرتوهای خورشد کف اقيانوس را رنگارنگ می‌کنند، اين جانور مانند صخره‌ای پوشيده از جلبک به نظر می‌رسد. در اين حالت، قورباغه‌ماهی می‌تواند در کمين شکار بنشيند و به ناگاه بر ماهی‌ها و سخت پوستانی که از آن جا می‌گذرند، يورش برد. وقتی جانور مناسبی به قورباغه‌ماهی نزديک می‌شود، دهان بزرگ و غار مانند آن باز و قربانی از همه‌جا بی‌خبر در چند هزارم ثانيه بلعيده می‌شود.

قورباغه‌ماهی‌ها استاد تقليدند. آن‌ها با بی‌جان نشان دادن خود نه تنها از ديد شکاچيان بلکه از ديد شکارهای خود نيز پنهان می‌مانند. هم‌چنين، به شيوه‌ای کارآمد شکارهای خود را فريب می‌‌دهند. اين جانوران پيوست‌های کوچکی دارند که درست از بالای لب جانور به جلو افراشته شده است. قورباغه‌ماهی وقتی شکار خود را می‌بيند اين پيوست‌ها را به چنبش در می‌آورد و شکار را گرفتار می‌سازد.

نزديک 344 سال پيش از ميلاد، ارسطو درباره‌ی نقش اين پيوست‌ها، که طعمه يا دام ناميده می‌شوند، چنين گفته است: قورباغه‌ماهی‌ها دارای رشته‌هايی هستند که از جلو چشمانشان بيرون زده است. آن‌ها نازک و دراز و مانند تار مو هستند و مانند طعمه ‌ به کار می‌روند. وايتمی در سال 1875 ميلادی، درستی مشاهده‌های ارسطو را نشان داد. او دام گستری قورباغه‌ماهی‌ها را اين گونه توصيف کرده است: جانور برای برخی از ماهی‌های کوچکی که درون آکواريوم گذاشته بوديم، دام گسترانيد. من اميدو ار بودم که صحنه ‌ی شکار را مشاهده کنم، اما جانور بسيار محافظه کارانه رفتار می‌کرد.

مشاهده‌های وايتمی که پژوهشگران ديگر نيز آن را درست دانستند، بيان مفهومی در زيست‌شناسی رفتار است که امروزه به تقليد جسورانه شناخته می‌شود. تقليد جسورانه، برخلاف تقليد منفعلانه که در آن همانندسازی خود با پيرامون برای پنهان ماندن از ديد شکارچيان کارساز می‌شود، به همانندسازی فيزيکی و رفتاری نياز دارد تا جانور بتوانند توانايی‌های کارآمدی از خود نشان دهد. به عبارت ديگر, قورباغه‌ماهی با هم‌رنگ ساختن خود با پيرامون بی‌جان, بی‌جان نشان دادن خود و داشتن پيوست‌هايی که حکم طعمه را دارند، می‌تواند جانورانی را که به آن نزديک می‌شوند به‌ آسانی شکار کند.

شکار ماهرانه

قورباغه‌ماهی‌ها از تيره‌ی Antennariidae هستند. اين تيره از گروهی از ماهی‌های استخوانی به نام انگلرماهی‌ها (ماهيان ماهی‌گير يا قلاب‌ماهی‌ها) به مشار می‌آيند. انگلرماهی‌ها جانورانی کم ‌جنبش‌اند که منتظر شکار می‌مانند و آن را با کمک دام به دهان می‌گيرند. در مورد قورباغه‌ماهی‌ها دام بخش امتداد يافته‌ی نخستين باله‌ی پشتی است که به جلو افراشته شده است و می‌جنبد و به قلاب ‌ماهی‌گيری می‌ماند که ماهی‌گير آن را می‌جنباند. در برخی گونه‌ها، همه‌ی اين دستگاه نيرنگ می‌تواند به پشت تا شود و در شيار باريکی در بالای سر جای گيرد. بنابراين، هنگامی که به دام نياز نيست، از آن نگهداری می‌شود.

دام‌ها در گونه‌های مختلف شکل‌های گوناگونی دارند. با اين همه، در بيش‌تر آن‌ها، دام از دو بخش تشکيل شده است: ميله يا خار و ساختار ی گوشت مانند به نام طعمه که در نوک آن جای دارد. بسته به گونه، طعمه ممکن است از نظر اندازه و شکل از يک توده‌ی توپ مانند با قطری در حدود 2/0 سانتی ‌ متر تا ساختاری رشته‌ای و پر زرق و برق با درازی نزديک 4 سانتی‌متر، متغيير باشد. در برخی گونه‌ها طعمه به يک ماهی کوچک، در برخی به يک سخت ‌ پوست و در برخی ديگر به کرمی کوچک می‌ماند.

قورباغه‌ماهی‌ها شکارچيان آزمند و بسيار کاميابی هستند. اين جانوران خوش‌ خوراک از رژيم غذايی ويژه‌ای پيروی نمی‌کند و هر جانوری را که وارد شکارگاهشان شود، اگر بتوانند در دهان فرو می‌برند. آن‌ها حتی از جانورانی که از خود آن‌‌ها بزرگ‌ترند، نيز پروا نمی‌کنند! بررسی رفتار تغذيه‌ای قورباغه‌ماهی‌ها نشان داده است که اين جانوران می‌توانند دهان خود را نزديک 12 برابر گشاد کنند. اين کار تنها در شش هزارم ثانيه انجام می ‌شود. اين زمان بسيار کم تر از زمانی است که برای انقباض ماهيچه‌های مخطط معمولی نياز هست.

نقش دام

شکل و اندازه ‌ی دام در گونه‌های مختلف متفاوت است، اما هر گونه دام ويژه‌ی خود را دارد. از اين رو، يک گونه را اغلب می‌توان بر اساس دام آن شناسايی کرد. برای مثال، طعمه‌ی قورباغه‌ماهی خط‌خطی به کرم پرتار و در قورباغه‌ماهی هيسپيد، به کرم لوله‌ای می‌ماند. در قورباغه‌ماهی زگيل‌دار، طعمه به يک ماهی کوچک و در قورباغه ‌ ماهی کامرسون به ميگو شباهت دارد.

کارايی دام تنها به ظاهر آن بر نمی‌گردد. قورباغه ‌ ماهی بايد دام را تکان دهد و به روشی آن را به کار برد که جنبش‌های طبيعی جانور در حال شنا، شبيه‌سازی شود. برای مثال، دام ماهی‌مانند قورباغه‌ماهی زگيل‌دار، موج‌وار درون آب تکان داده می‌شود، به ‌شيوه‌ای که به جنبش‌های يک ماهی در حال شنا می‌ماند.

آيا دام در تعيين نوع شکار قورباغه‌ماهی موثر است؟ از آن‌جا که شکل و اندازه‌‌ی دام، ويژه‌ی يک گونه است، می‌توان اين گونه فرض کرد که برای مثال قورباغه‌ماهی خط‌خطی با طعمه‌ی کرم مانندش ممکن است بيش‌تر از گونه‌هايی تغذيه کند که بيش‌تر کرم‌های پرتار يا ديگر کرم‌‌های دريايی را می‌خورند. به عبارت ديگر، طعمه کرم مانند، عاملی برای به دام انداختن جانورانی است که از کرم‌های دريايی تغذيه می‌کنند.

گروهی از پژوهشگران برای آزمودن اين فرضيه، درونی‌های معده‌ی قورباغه‌ماهی‌ها را بررسی کردند و با شگفتی دريافتند که در آن‌ها مجموعه‌ای از جانوران دريايی کوچک و بزرگ يافت می‌شود. توجيهی که برای اين واقعيت پيشنهاد شد، اين بود که برخی از شکارها به کمک دام گرفتار می‌شوند و برخی نيز فريب ظاهر بی‌جان قورباغه‌ماهی را می‌خوردند و در نتيجه، جانوران گوناگونی به دام می‌افتند و خورده می‌شوند.

در نقش ديگری که برای دام پيشنهاد شده است، دام همانند پرچمی به کار می‌رود که محدوده‌ی فعاليت قورباغه‌ماهی را مشخص می‌سازد. هنگامی که پژوهشگران دو قورباغه‌ماهی را در آکواريوم گذاشتند، دريافتند که اين جانوران نسبت به دام‌های يک‌ديگر رفتاری يورش‌گرانه نشان می‌دهند. گاهی نيز مشاهده شد که ورود يک قورباغه‌ماهی به محدوده‌ی فعاليت قورباغه‌ماهی ديگر، مساوی است با بلعيده شدن از سوی آن قورباغه‌اهی. بنابراين, چنين به نظر می‌رسد که دام علاوه بر نقشی که در فريفتن شکار دارد، به عنوان نوعی پرچم هشداردهنده به کار می‌رود و چنان‌چه قورباغه‌ماهی‌ها اين نشان را جدی نگيرند و به قلمرو يک ‌ ديگر وارد شوند، سرنوشت شومی در انتظار آن‌هاست.

ماهی ‌ های چهارپا

قورباغه‌ماهی‌ها به دو روش می‌توانند روی بستری که بر آن می‌آرامند جابه‌جا شوند يا از صخره‌های مرجانی بالا بروند و همانند چهار پايانی که روی خشکی در پی شکار می‌روند، شکار خود را دنبال کنند. يکی از اين روش‌ها به جابه‌جای فردی می‌ماند که عصايی زير بغل دارد؛ باله‌های سينه‌ای(همانند عصا) وزن قورباغه‌ماهی را تحمل می‌کنند و تنها در پايان حرکت، اندکی از وزن جاندار روی باله‌های لگنی می‌افتد. روش ديگر، به راه رفتن چهارپايان روی خشکی می‌ماند؛ باله‌های سينه‌ای نيروی راه رفتن را فراهم می‌کنند و ماهی باله‌های لگنی را تنها برای حفظ پايداری خود به کار می‌گيرد.

قورباغه‌ماهی‌ها شنا نيز می‌کنند. آن‌ها با موج‌دار کردن بدنشان می‌توانند جابه‌جا شوند. هم‌چنين، گاهی با جنبشی جت‌وار خود را در خلال آب پيش می‌برند. آن‌ها برای اين کار، مقدار زيادی آب می‌بلعند و سپس آن را با فشار از شکاف‌های آبشش‌هايشان بيرون می‌رانند.

دگرگونی رنگ و دشواری رده بندی

اکنون بيش‌تر ماهی‌شناسان پذيرفته‌اند که نزديک 41 گونه قورباغه‌ماهی شناخته‌‌ شده وجود دارد. پيش از اين، 165 گونه قورباغه‌ماهی به طور رسمی توصيف شده بود. چنين اشتباهی در گوناگونی بسيار زياد رنگ‌ها و طرح‌هايی ريشه دارد که در يک گونه ديده می‌شود. به طور کلی، قورباغه‌ماهی‌ها می‌توانند بين دو وضعيت دگرگونی رنگ داشته باشند: وضعيت روشن(به طور معمول زر د يا قهوه‌ای روشن) و وضعيت تيره (اغلب سبز، قرمز تيره يا سياه ).

برای مثال قورباغه‌ماهی خط‌خطی(Antennarius striatus)، به چهار رنگ ديده می‌شود: سبز روشن(که در اين حالت ماهی به صخره‌ای پوشيده از جلبک می‌ماند)، نارنجی (که در اين حالت جانور به اسفنج نارنجی می‌ماند) شيری( که در اين حالت قورباغه‌ماهی مانند اسفنج سفيد است) و وضعيت تيره (که در اين حالت جانور به اسفنج سياه می‌ماند). دگرگونی رنگ در قورباغه‌ماهی‌ها اغلب هنگام جا‌به‌جايی از يک بستر به بستر ديگر رخ می‌دهد. در برخی گونه‌ها اين دگرگونی رنگ تنها به چند ثانيه زمان نياز دارد.

سخن پايانی

سازوکارهای تغذيه‌ای بسيار تند و پر شتاب، پيشروی جت‌وار و ترفندهای پنهان‌کاری، تنها در قورباغه‌ماهی‌ها ديده نمی‌شود. هر کدام از اين سازگاری‌ها را می‌توان در ديگر ماهی‌ها نيز يافت. اما در گونه ‌ های ديگر، همه‌‌ی اين سازگاری‌ها(چنان که در قورباغه‌ماهی‌ها ديده می‌شود) در يک گونه گرد نيامده‌اند. تنها توانايی به دام انداختن شکار يا دگرگونی رنگ يا چهار دست ‌ و ‌ پا از صخره‌ها بالا رفتن نيست که سبب می‌شود قورباغه‌ماهی‌ها جانورانی شگفت‌انگيز به چشم آيند، مهم‌تر از همه اين است که انتخاب طبيعی، از تکامل همه‌‌ی اين ويژگی‌ها در يک خانواده از ماهی‌ها پشتيبانی کرده است.

منبع:

Grobecker, David B., and Theodore W. Pietsch. FROGFISHES; Scientific American June, page 56