دانشمنداني كه در زمينه تكامل فعاليت دارند , معتقدند كه براي پاسخ گويي به پرسش هاي چرايي – مانند پرسش هايي كه در اين جا مطرح شد – بايد به دنبال عللي فراتر از علت هاي نزديك و مستقيم بود تا در مفهومي جامع تر توضيح داد كه چرا انتخاب طبيعي اين صفات را ترجيح داده است .

 تام شلبرگ , از معلمان برجسته زيست شناسي در آمريكا , هنگامي كه وارد مباحث تكامل و رفتار مي شود , حدود يك ساعت از وقت كلاس را به بحث درباره نحوه پاسخ گويي به پرسش هاي چرايي درباره پديده هاي زيستي معمول اختصاص مي دهد . او مي خواهد با اين شيوه دانش آموزان را با توان توضيح دهنده بالاي نظريه انتخاب طبيعي آشنا سازد , تفاوت بين پاسخ هاي نزديك و مستقيم و پاسخ هاي تكاملي را به آنان نشان دهد و تفكر غايتمندي را در آن ها تضعيف كند . او معتقد است كه درك تفاوت بين توضيح نزديك نگر و د ور نگر (تكاملي ) براي توجيه پديده هاي زيستي اساس , حياني و ضروري است . به نظر او , درك اين تفاوت به دانش آموزان در درك مفهوم پديده هاي زيستي كمك مي كند .

شلبرگ براي روشن كردن تفاوت بين توضيحات نزديك نگر و نهايت نگر براي دانش آموزانش , كار را با فهرستي از پنج يا شش پرسش كه در جدولي با سه ستون خالي به صورت زير نوشته شده اند آغاز مي كند. ستون هاي خالي , مرحله به مرحله با پاسخ هاي پيشنهادي دانش آموزان پر خواهند شد . به دانش آموزان گفته نمي شود كه ستون اول براي پاسخ هاي غايت مندان , ستون دوم براي پاسخ هاي نزديك نگر و ستون سوم براي پاسخ هاي تكاملي است . پرسش هاي ديگري را نيز مي توان در اين جدول گنجاند يا جانشين پرسش هاي مطرح شده كرد . البته , اين پرسش ها بايد جالب باشند و بهتر است پرسش هايي انتخاب شوند كه به رفتار , كالبد شناسي يا تنكار شناسي مربوط باشند و دست كم دو تا از آن ها به پاسخ هاي غايت مندانه بينجامند . بهرتين كار اين است كه بيش تر از پديده هايي كه براي دانش آموزان آشنا هستند , استفاده شود ؛ مانند رنگ پوست و خواب .

به طور معمول , بيش تر دانش آموزان به پرسش نخست با عبارت براي حفاظت يا براي استتار و به پرسش دوم با بيان براي اين كه استراحت كنند يا براي سرحال آمدن و جان تازه اي گرفتن پاسخ مي گويند . اين پاسخ ها در ستون اول نوشته مي شوند وبراي سر ستون آن ها عبارت پاسخ هاي غايت مندانه انتخاب مي شود . سپس شلبرگ به دانش آموزان مي گويد : اين ها پاسخ هاي علمي خوبي نيستند . استتاز و احساس سر زندگي و جان تازه اي گرفتن اثرات م فيد پنهان شدن و خواب اند ؛ اين طور نيست ؟ بنابراين چگونه آن ها مي توانند علت باشند ؟ سپس او پنج دقيقه از وقت را صرف توضيح اين مطلب مي كند كه چرا پاسخ هاي غايت مندانه از لحاظ علمي قانع كننده نيستند . او چنين توضيح مي دهد : تفكر غايت مندانه علت و اثر را با هم مخلوط مي كند ؛ چنين مي نماياند كه اثر يا هدف مفروض , علت است و اگر ما مي خواهيم بفهيم چرا يك پديده زيستي آن گونه است كه هست , بايد علل را بشناسيم نه اثرات يا اهداف را .

به طور معمول , دانش آموزان پس از شنيدن سخنان او از اين كه پاسخ هاي علمي مناسبي نداده اند شگفت زده مي شوند . شلبرگ در تجربه هاي خود رديافته است كه درباره تفكر غايت مندانه , به ندرت به داش آموزان تذكر داده شده است . او عقيده دارد كه در كتاب ها بايد به موضوع تفكر علمي بيش تر توجه شود. در ادامه شلبرگ به دانش آموزان خود مي گويد : از اين كه پاسخ هاي غايت مندانه را مطرح كرده ايد , زياد ناخشنود نباشيد ؛ زيرا به گفته بسياري از روان شناسان تكاملي و عصب شناسان شايد ما طي تكامل مستعد تفكر غايت مندانه شده ايم . حتي گاهي معلمان زيست شناسي نيز پاسخ هاي غايت مندانه مي دهند . با وجود اين , مي توانيم بهتر عمل كنيم و از پاسخ هاي غايت مندانه فاصله بگيريم .

در مرحله بعد از دانش آموزان مي خواهد به جاي اثرات و اهدا ف , بعضي از عوامل را پيشنهاد كنند . بيش تر دانش آموزان مي دانند كه پوست تيره به علت فعاليت زياد ژن هايي ايجاد مي شود كه اطلاعات لازم براي ساخت ن رنگيز پوست ( ملانين ) را در خود دارند . آن ها با كمي كمك مي فهمند كه موهاي خرگوش پنجه برفي به طور ژنتيكي چنان برنامه ريزي شده اند كه در پاسخ به كاهش طول روز , سفيد شوند . در مورد خواب , دانش آموزان به درستي حدس مي زنند كه بايد در مغز مراكز و مواد شيميايي ويژه اي وجود داشته باشد كه باع ث خواب مي شوند. پرسش يائسگي براي نشان دادن زنجيره اي از علل , پرسش خوبي است . دانش آموزان دست كشيدن تخمدان ها از آزاد سازي تخمك و هورمون را عامل يائسگي معرفي مي كنند.

سپس شلبرگ چنين مي گويد : خوب درست است . آيا همه با اين پاسخ متقاعد شدند؟ بعضي از دانش آموزان اين پرسش را مطرح مي كنند كه چرا تخمدان ها از انجام دادن عمل خود باز مي مانند . شلبرگ به دانش آموزان مي گويد كه علت توقف عمل تخمدان ها , توقف تحريك تخمدان ها به وسيله غده هيپوفيز است اما اين پاسخ ، پرسش ديگري را به ميان مي آورد . به اين ترتيب , دانش آموزان مي فهمند كه پديده هاي زيستي از زنجيره اي از علل ناشي مي شوند . از اين رو , براي درك بهتر يائسگي , خواب , رنگ پوست يا ديگر صفت هاي زيستي , بايد پله پله از نردباني از عوامل فيزيكي پيشين پايين آمد و در نهايت , در پله هاي پاييني به ژن ها رسيد. در اين جا , پاسخ هاي دانش آموزان در ستون دوم درج مي شود . شلبرگ عبارت پاسخ هاي نزديك نگر را به عنوان سر ستون آن ها انتخاب مي كند و چنين توضيح مي دهد : پاسخ هاي نزديك نگر عوامل فيزيكي پيشين و سازوكارها ( هورمون ها , مدارهاي مغزي , ماهيچه ها , فرايندهاي رشد و نمو , محرك ها و غيره ) را شناسايي مي كنند . پاسخ هاي نزديك نگر از چه چيز , كجا كي و چگونه مي گويند نه از چرا , براي مثال پاسخ دانش آموزان به پرسش يائسگي در واقع پاسخي است براي اين پرسش كه : زنان چگونه پائسه مي شوند ؟

هنگام پر كردن ستون سوم جدول , شلبرگ به دانش آموزانش مي گويد: براي اين كه به پرسش هاي چرايي درباره پديده هاي زيستي پاسخ علمي بدهيد , بايد توضيح دهيد كه چرا يك پديده زيستي آن گونه است كه هست و به صورت ديگري نيست . براي مثال , ما بايد بفهميم چرا زنان يائسگي دارند اما مردان نداردند و چرا ماده هاي بيش تر گونه ها يائسگي ندارند يا چرا بعضي جانوران مي خوابند و بعضي نمي خوابند. ما بايد به دنبال پاسخي براي اين پرسش باشيم كه چرا ژن هاي مربوط به خواب , يائسگي , پوست تيره و غيره يك جا غالب اند و جاي ديگر نه . شلبرگ مي گويد كه تنها راه براي رسيدن به مقصود ، بهره گيري از دريافته هاي خود از انتخاب طبيعي است .

پيش از سال 1859 زيست شنا سان در محدوده توضيح هاي نزديك نگر گرفتار بودند و هيچ راهي براي دادن پاسخ هاي علمي به پرسش هاي چرايي درباره صفت هاي زيستي وجود نداشت . به نظر شلبرگ بزرگ ترين كار داروين نه كشف حقيقت تكامل بلكه پي بردن به مفهوم شاه كليد گونه انتخاب طبيعي بود . او مي گويد : براي نخستين بار در تايخ تفكر بشر انتخاب طبيعي اين اجازه را به ما داد تا به پرسش هاي چرايي پاسخ علمي بدهيم ؛ نه تنها به پرسش هايي كه در جدول آمده اند بلكه پرسش هايي از اين دست كه چرا ما پير مي شويم و مي ميريم , چرا شكر براي پريمات ها مزه خوبي دارد اما براي گربه ها نه , چرا مردان از زانان درشت ترند چرا جانوران سمي اغلب رنگ هاي خاصي دارند چرا گونه ها هنگام افزايش تراكم گونه , زاد و ولد را كاهش مي دهند و حتي بيش تر پرسش هاي چرايي كه درباره رفتارهاي غريزي انسان مطرح است.

هنگامي كه دوبزهانسكي مي گويد: در زيست شناسي هيچ چيز معنا و مفهوم پيدا نمي كند مگر در پرتو تكامل به توان توضيح دهنده نظريه انتخاب طبيعي اشاره مي كند و همين طور زماني كه دا و كنيز فرض مي كند كه اگر جاندراني از سياره هاي ديگر مي خواستند سطح توسعه هوشي ما را بسنجند , نخستين چيزي كه مي خواستند بدانند اين بود كه آيا تا به حال تكامل را كشف كرده ايم , به توان حيرت آور نظريه انتخاب طبيعي براي پاسخ دهي علمي ( و فلسفي ) به پرسش هاي چرايي درباره حيات اشاره مي كند.

اكنون زمان آن رسيده است كه عبارت پاسخ هاي تكاملي به عنوان سر ستون ستون سوم انتخاب شود. شلبرگ به طور معول ستون سوم را با پرسش پوست تيزه آغاز مي كند . با توضيحات او , دانش آموزان به راحتي درمي يابند كه چرا ژن ها ي مربوط به ملانين در جمعيت هايي كه نزديك استوا زندگي مي كنند , فعاليت بالايي دارند ( براي كسب اطلاعات بيش تر به مقاله سياه و سفيد مراجعه كنيد ) .

شلبرگ درباره خواب نظريه اي را مطرح مي كند كه بر اساس آن به نظر مي رسد خواب كم تر از آن چه تصور مي رود , به سرحال آمدن , سر زندگي و جان تازه گرفتن مربوط مي شود . خواب جانوران را طي دوره هايي همچون شب كه براي فعال بودن چندان مناسب نيست , به حالت نيمه فعال مي كشاند و منابع را براي دوره هايي كه براي فعال بودن مناسب تر است , حفظ مي كند . با اين ديد به راحني مي توانيم بفهيم كه چرا بيش تر جانوراني هيچ گاه نمي خوابند و چه جانوراني به خواب نياز دارند . به اين ترتيب , دانش آموزان دوباره مي بيند كه تفكر تكاملي , امكان پاسخ دادن به چرا را به ما مي دهند ؛ حال آن كه مدارهاي مغز و مواد شيميايي ويژه و ژن هايي كه باعث خواب مي شوند , تنها درباره چه چيز كجا چگونه و كي به ما اطلاعات مي دهند .

زناني كه حدود 50 سالگي نابارور مي شوند , نسبت به زنان ديگر براي مراقبت از فرازندان خود فرصت بيش تري داشتند . از اين رو , آنان نسبت به زناني كه با رور ماندند , نسل هاي بيش تري از خود بر جاي گذاشتند . وقتي دانش آموزان اين توجيه تكاملي شلبرگ را براي يائسگي شنيدند , به راحتي توانستند توضيح دهند كه چرا انتخاب طبيعي ناباروري در سنين بالا را در زنان ترجيح داده است نه در مردان و چراانسان ها يا ئسگي دارند و بيشتر جانوران يائسگي ندارند . تعداد ي از آنان به درستي پيش بني كردند كه انتظار مي رود فيل ها هم يائسگي داشته باشند !

به اين ترتيب , دانش آموزان مي فهمند چگونه با نظر يه انتخاب طبيعي مي توان پيش گويي هاي علمي خوبي انجام داد . با كمي كمك و يادآوري , دانش آموزان به تدريج در تفكر تكاملي براي پاسخ گويي به پرسش هاي چرايي زيست شناسي , مهارت كسب مي كنند . وقتي به داشن آموزان يادآوري شد كه تب ملايم از رشد عوامل بيماري زا جلوگيري مي كند و باعث افزايش فعاليت سلول هاي بيگانه خوار دستگاه ايمني مي شود , آن ها به جاي پاسخ هاي نزديك نگر و معرفي مولكول هاي خاصي كه در بروز تب دخالت دارند , در جواب پرسش چرا هنگام بروز عفونت تب مي كنيم ؟ پاسخ هاي نهايت نگر تكاملي جالبي را مطرح كردند : كساني كه هنگام عفونت تب مي كردند , بخت بقا و توليد نسل بيش تري داشتند ؛ زيرا .. ..

به اين ترتيب , كلاس هاي شلبرگ به كلاس هاي چرايي تبديل شد ند . ديگر تفاوتي نمي كرد كه موضوع درس درباره ميوه و دانه يا تفاوت هاي نرها و ماده ها يا ساختمان كروموزم باشد . آن ها مي خواستند چرا ها را بدانند . شلبرگ و حتي گاهي هيچ كس پاسخ هاي تكاملي همه پرسش هاي آنان را نمي داند . به نظر شلبرگ , اين موضوع مهمي نيست ؛ چيزي كه بيش ترين اهميت را دارد , اين است كه آن ها اين پرسش ها را مطرح مي كنند!

منبع

The American Biology Teacher Vol . 63, No , 1, January , P . 16-19