بندهش(bondahesh) کتابي به زبان فارسی ميانه و خط پهلوی است که يکی از مهم‌ترين متن‌های دينی و تاريخی زردشتی به شمار می‌آيد. بندهش از دو واژه‌ی بن به معنی آغاز و خواستگاه و دهش به معنای آفرينش ساخته شده و روی هم به معنای آفرينش آغازين است. با اين همه، آن‌چه در کتاب آمده تنها پيرامون آفرينش نيست، بلکه دانستنی‌های جغرافيايی، زمين‌شناسی، جانورشناسی، گياه‌شناسی، مردم‌شناسی، گاهشماری، اخترشناسی و پيشگويی‌هايی پيرامون آينده‌ی جهان نيز در آن گنجانده شده است. 

چگونگی گردآوری

کتاب بندهش را موبدی زردشتی به نام فرنبغ‌دادگی يا دادويه در سده‌ی سوم هجری از روی نوشته‌های باستانی ايران گردآوری کرده است. فرنبغ خود در آغاز کتاب به بهره‌گرفتن از زند، تفسير اوستا، اشاره کرده و در جای‌جای کتاب عبارت‌هايی مانند "آن گونه در دين گويد"، "چنين گويد به دين" يا "در دين گويد"، نوشته است که در همگی آن‌ها دين به معنای اوستا و زند است. بررسی کتاب هشتم دينکرد، يکی ديگر از کتاب‌های دينی و کهن ايرانيان، نشان می‌دهد که بسياری از دانستنی‌های بندهش در دام‌دادنسک اوستايی، ونديداد، سپندنسک و چهردادنسک وجود داشته است. بنابراين، آن‌چه در بندهش آمده، ريشه در نوشته‌های بسيار کهن‌تر ايرانيان دارد.

متن‌ها و ترجمه‌ها

از بندهش دو گونه متن بلند و کوتاه به زبان پهلوی در دست است. متن بلند ايرانی خوانده می‌شود، زيرا هر سه دست‌نويس موجود از آن، در ايران نوشته شده است. يکی از آن متن‌ها را موبد خدابخش فرود آبادان نزديک سال 1870 ميلادي و ديگری را دستور تيرانداز به سال 1880 برای هيربد تهمورس دينشاه از يزد به هند بردند. نسخه‌ی سوم نيز، بی‌آن‌که سرنوشت آن را به درستی بدانيم، از هند سر درآورد. متن کوتاه را متن هندی می‌خوانند، زيرا در هندوستان از روی نسخه‌های بلند ايرانی نوشته شده است.

انکتيل دوپرون دست‌نويسی را از هند به فرانسه برد و ترجمه‌ای از آن را به زبان فرانسه در سال 1771 منتشر کرد. سپس ترجمه‌هايی از اين کتاب به زبان آلمانی و انگليسی منتشر شد. ترجمه‌ی روانی از بندهش به زبان فارسی امروزی بر پايه‌ی سه دست‌نويس ايرانی پس از کوشش 20 ساله‌ی شادروان مهرداد بهار انجام شده است.

.........(کامل نيست)

از آغاز تا فرجام

کتاب بندهش سه موضوع اصلی را در بر می‌گيرد: اورمزد و دشمنی اهريمن؛ آفرينش مادی از آغاز تا انجام؛ تاريخ و پيوند کيانيان و زيست‌گاه‌های آنان. هر کدام از اين موضوع‌ها خود بخش‌هايی دارند و گاهی خود آن بخش‌ها نيز بخش‌های کوچک‌تری دارند. از اين رو، پژوهشگرانی که روی اين کتاب کار کرده‌اند، آن را به شيوه‌ی متفاوتی گفتاربندی کرده‌اند. برای نمونه، مهرداد بهار آن را در يک مقدمه‌ی کوتاه و 22 بخش تنظيم کرده است. اما چون بخش نهم(درباره‌ی نحوه‌ی آن آفرينش‌ها) خود زيربخش‌های کوچک‌تری دارد، برخی مانند انکلساريا، آن را  در 40 بخش تنظيم کرده‌اند. فهرست بخش‌های اين کتاب بر پايه‌ی شيوه‌ی مهرداد بهار اين گونه است:

بخش نخست: سرآغاز

بخش دوم: درباره‌ی آفرينش مادی

بخش سوم: درباره‌ی فراز آفريدن روشنان

بخش چهارم: درباره‌ی چگونگی و علت آفريدگان برای نبرد

بخش پنجم: تازش اهريمن بر آفرينش

بخش شم: درباره‌ی دشمنی دو مينو

بخش هفتم: درباره‌ی زيج گيهان که چگونه اتفاق افتاد

بخش هشتم: درباره‌ی نبرد کردن آفريدگان گيتی با مقابله‌ی اهريمن

بخش نهم: درباره‌ی نحوه‌ی آن آفرينش

درباره‌ی چونگی زمين‌ها/ درباره‌ی چگونگی کوه‌ها/ درباره‌ی چگونگی درياها/ درباره‌ی چگونگی رودها/ درباره‌ي  رودهای نامور/ درباره‌ی چگونگی درياچه‌ها/ / درباره‌ی چگونگی جانوران به پنج شکل/ درباره‌ی چگونگی مردمان/ درباره‌ی چگونگی زنان/ درباره‌ی چگونگی زايش هر سرده/ درباره‌ی چگونگی گياهان/ درباره‌ی سروری مردمان و گوسفندان و هر چيزی/ درباره‌ی چگونگی آتش/ درباره‌ی چگونگی خواب/ درباره‌ی چگونگی بانگ‌ها/ درباره‌ی چگونگی باد، ابر، باران/ درباره‌ی چگونگی خرفستران/ درباره‌ی چگونگی گرگ سردگان/ درباره‌ی چيز چيز که به چه گونه‌ای آفريده شده است

بخش دهم: درباره‌ی سال دينی

بخش يازدهم: درباره‌ی بزرگ کرداری ايزدان مينوی

.........(کامل نيست)

دانش در بندهش

.........(کامل نيست)

منبع:

1. فرنبغ‌دادگی. بندهش. ترجمه‌ی مهرداد بهار. انتشارات توس، چاپ دوم 1380

2. ماهيارنوابی، يحيی. بندهش(از مجموعه مقاله‌هاي دانشنامه‌ی جهان اسلام، به کوشش حداد عادل)، انتشارات بنياد دايره‌المعارف اسلامی، 1377

3. بندهش(از مقاله‌های فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان، به کوشش توران ميرهادی)، شرکت تهيه و نشر فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان، 1383

پيوند بيرونی

1. ترجمه‌ی انگليسی بندهش

2. درباره‌ی مهرداد بهار

  حق هر گونه نشر کاغذی و الکترونيک اين مقاله، برای جزيره‌ی دانش محفوظ است.

اين مقاله هنوز در دست نگارش است