عباس حری، استاد ممتاز کتاب‌داری و اطلاع‌رسانی، از بنيان‌گزاران دوره‌ی دکتراي اين رشته و از فعالان چند بنياد فرهنگی در ايران است. او مفهوم اطلاع‌شناسی را با رويکرد نوين برای نخستين بار در جهان مطرح کرد و مدير مسئول نخستين مجله‌ی اطلاع‌شناسی جهان است. بيش از 150 مقاله و 14 کتاب تأليفی يا ترجمه‌ای، سردبيری چند مجله‌ی تخصصی و اطلاع رسانی، سرويراستاري دايره المعارف کتاب‌داری و اطلاع‌رسانی، ترجمه‌ی بيش از 170 مقاله برای دانش‌نامه‌ی جهان اسلام و همکاری در آماده‌سازی فرهنگ‌نامه‌ی کودک و نوجوان، از مهم‌ترين دستاوردهای علمی و فرهنگی اوست.

  زندگی‌نامه

  عباس حری در 15 اسفند 1315 در خانواده‌ای روحانی در مشهد چشم به جهان گشود. تحصيلات ابتدايی و متوسطه را در همان شهر گذراند و سپس وارد دانش‌سرای مقدماتی شد. او در جريان دوره‌ی دو ساله‌ی آن بنياد آموزشی، در "مهديه" نيز به فراگيری زبان عربی پرداخت و از شاگردان خوب آن جا بود. هنگامی که دوره‌ی دانش‌سرا را به پايان رساند، برای خداحافظی به نزد مدير آن جا رفت و به او گفت که می‌خواهد معلم شود و چنين پاسخ شنيد: " نان معلمی نان دولت است و نان دولت هم حرام است. همين جا بمانيد، درس بدهيد و از ما حقوق بگيريد." اما حری که نمی‌خواست در آن جا بماند و در عين حال نمی‌خواست به کاری دست بزند که از نظر شرع مقدس جای ايراد و اشکال داشته باشد، برای استفتاء به نزد يکی از مراجع رفت و اين گونه پاسخ شنيد که :"اگر وظيفه‌تان را درست انجام دهيد، از شير مادر هم حلال‌تر است". به اين ترتيب، حری تصميم گرفت که وظيفه‌ی خود را بيش از پيش درست‌تر انجام دهد.

  حری به سال 1335 خورشيدی دوره‌ی آموزگاری خود را در يکی از روستاهای کاشمر در جنوب خراسان آغاز کرد. پس از دو سال آموزگاری در آن روستا به شهر کاشمر منتقل شد و هفت سال نيز در آن جا خدمت کرد. او در آن دوره به فراگيری زبان انگليسی پرداخت و در سال 1342 در همان شهر ازدواج کرد. اما شادی آن سال با غم از دست دادن پدر همراه شد. پدرش بارها از عباس خواسته بود راهش را ادامه دهد و پرچم وعظ را در خانواده‌ی آن‌ها برافراشته نگه دارد. اما عباس چنين پاسخ داده بود که:" ممکن است من هم مايل باشم و آرزو داشته باشم مردم را ارشاد کنم، ولی نه در لباس آخوندی" و پدر پاسخ داده بود که :"هر طور ميل توست". اين مرام پدر بود که خواسته‌ی خود را از فرزندان بيان می‌کرد، اما هرگز آن‌ها را به انجام آن وادار نمی‌نمود.

  حری در سال 1345 به شهر مشهد منتقل شد و در همان سال در آزمون ورودی دانشگاه مشهد شرکت کرد و رتبه‌ی اول را در رشته‌ی تاريخ و رتبه‌ی پنجم را در رشته‌ی زبان و ادبيات انگليسی به دست آورد. بنا به علاقه‌ی خود، رشته‌ی دوم را برگزيد و در سال 1349 کارشناسی رشته‌ی زبان و ادبيات انگليسی را دريافت کرد. پس از پايان اين دوره، به درخواست خودش به تهران منتقل شد و در سال 1350 در آزمون ورودی دوره‌ی کارشناسی ارشد کتاب‌داری دانشگاه تهران شرکت کرد و پذيرفته شد. اين دوره را در سال 1352 به پايان رساند و در سال 1353، از آموزش و پرورش به دانشگاه تهران انتقال يافت و با عنوان مربی در گروه کتاب‌داری اين دانشگاه فعاليت‌های آموزشی خود را آغاز کرد.

  عباس حری در سال 1353 از سوی دانشگاه تهران برای يک فرصت مطالعاتی کوتاه به ايالات متحده‌ی امريکا رفت. او از اين فرصت نيز به خوبی بهره‌برداری کرد و در دانشگاه کيس‌وسترن برای مقطع دکتری نام‌نويسی کرد و پذيرفته شد. در 14 ماه توانست درس‌های اين دوره را به پايان برساند. اما با پايان يافتن مهلت قانونی فرصت مطالعاتی، بايد به ناچار به تهران باز می‌گشت. سپس در سال 1358 برای گذراندن رساله‌ی دکتری بار ديگر به همان دانشگاه بازگشت. اما چندی نگذشت که به دليل دگرگونی‌هايی که در آغاز انقلاب اسلامی رخ داد، حقوق ايشان قطع شد و او که به همراه خانواده دور از وطن به سر می‌برد با سختی فراوان توانست در سال 1360 از پايان نامه‌ی خود دفاع کند و به کشور بازگردد.

  دستاوردهای آموزشی و پژوهشی

  عباس حری از زمانی که يکی از اعضای هيأت علمی دانشکده‌ی روان‌شناسی و علوم تربيتی شد، کوشيد در روش‌های تدريس، مباحث درسی و چگونگی ارتباط با دانش جويان دگرگونی‌هايی در راستای بهبود کيفيت پديد آورد. او که در اين راه از هم سويی و همکاری استادش، خانم نوش‌آفرين انصاری بهره می‌برد، چند رويکرد زير را در اين راستا پی گرفت:

  1. تکيه‌ی آموزش کتابداري بر مفهوم خدمت و اهميت و ضرورت توجه به مراجعان

  2. توجه بيش‌تر به مبانی نظری رشته‌ی کتاب‌داری و اطلاع‌رسانی

  3. تغيير تدريجی سير پايان‌نامه‌ها از لحاظ موضوعی و روش کار از تدوين کتاب‌شناسی به پيمايش وضعيت کتاب‌خانه‌ها و بررسی چگونگی خدمات

  4. گنجاندن دوره‌ی کارشناسی کتاب‌داری و اطلاع‌رسانی در برنامه‌های آموزشی که تا آن زمان به مقطع کارشناسی ارشد منحصر بود

  5. کمک و همکاری در راه‌اندازی دوره‌ی دکترای کتاب‌داری و اطلاع‌رسانی در دانشگاه تهران، دانشگاه آزاد، دانشگاه شيراز و دانشگاه‌های ديگر

  حری در کنار فعاليت‌های آموزشی و راهنمايی دانشجويان در طرح‌های پزوهشی، در راه‌اندازی و پيشرفت چند طرح پژوهشی ملی نقش اصلی را داشته است:

  1. همکاری در برنامه‌ريزی و طرح علمی دانش‌نامه‌ی جهان اسلام؛ هنگامی که در سال 1362، بنياد دايره المعارف اسلامی با پيشنهاد و کوشش مهدی محقق پايه‌ريزی شد، حری و عبدالحسين آذرنگ دو بازوی توانای او بودند که نه تنها در برنامه‌ريزی و طرح علمی دانش‌نامه‌ی جهان اسلام فعال بودند، بلکه در کارهای اجرايی و اداری آغازين آن بنياد نيز نقش چشمگيری داشتند. حری بيش از 170 مقاله نيز برای اين دانش‌نامه ترجمه کرده است.

  2. طراحی و اجراي پايگاه مطالعات ايران شناسي؛ اين طرح با هدف فراهم آوردن اطلاعات و منابعی که اجرای پژوهش‌های علمی در قلمرو ايران‌شناسی را آسان می‌سازد، در سال 1376 در بنياد ايران شناسی مطرح و تصويب شد. کار گردآوری، سازمان‌دهی و اندوخته‌سازی رايانه‌ای مواد اين پايگاه از خرداد 1377 آغاز شد و اکنون داراي بيش از 350 هزار عنوان مدرک همراه با چکيده‌های اطلاعاتی و کليد واژه‌های موضوعی است. اطلاعات اين پايگاه شامل نوشته‌ها، نوارهای صوتی و تصويری، نسخه‌های خطی و مواد گوناگون ديگری است که به زبان‌های فارسی، عربی، آلمانی، انگليسی، فرانسوی، روسی و زبان‌های ديگر آماده شده‌ و در ايران يا کشورهای ديگر قابل دسترس است. 

  3. طرح نظام ملی اطلاع‌رساني؛ پايه‌های اين طرح در سال 1373 با پشتيبانی سيد محمد خاتمی گذاشته شد. در اين طرح، نظام ملی اطلاع‌رسانی به مجموعه‌ای متمرکز شامل واحد هماهنگ‌کننده و کميته‌های آن و نيز اجزای غير متمرکز آن، يعنی کتاب‌خانه‌ها و مراکز اسناد و اطلاعات، گفته شده است که می‌بايست در راه تحقق هدف‌های از پيش تعيين شده برای انجام فعاليت‌های اطلاع‌رسانی در مقياس ملی گام بردارند. ايجاد هماهنگی در آماده‌سازی، گردآوری، ذخيره‌سازی و بازيابی و گسترش اطلاعات مربوط به منابع، نظارت بر آماده‌سازی منابع اطلاعاتی و خدمات اطلاع‌رسانی و عرضه‌ی خدمات مشاوره‌ای و ارجاعی به مراکز آماده‌سازی داده‌ها و اطلاعات، از محورهای اصلی اين طرح است. بنيان‌گذاری شورای عالی اطلاع‌رسانی نيز از دستاوردهای همين طرح است.

  حری علاوه بر کتاب‌ها و مقاله‌های پرشماری که نوشته يا ترجمه کرده، در آماده‌سازی چند دانش‌نامه نيز نقش مهمی داشته است:

  1. فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان؛ اين فرهنگ‌نامه زير نظر شورای کتاب کودک توليد می‌شود که حری از سال 1353 عضو رسمی آن است. او از سال 1361 به کميته‌ی اجرايی فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان پيوست و به پيشنهاد توران ميرهادی، سرپرست فرهنگ‌نامه، همراه با نوش‌آفرين انصاری به عنوان مشاوران سرپرست فرهنگ‌نامه، همه‌ی مقاله‌های کم و بيش آماده برای چاپ را بازبينی می‌کند. تاکنون 10 جلد از اين فرهنگ‌نامه منتشر شده و کار نمايه‌سازی برای جلدهای يکم تا هشتم  نيز زير نظر حري انجام شده است.

  2. دايره المعارف کتاب‌داری و اطلاع‌رساني؛ طرح چنين دانش‌نامه‌ای در زمان رياست سيد محمد خاتمي بر کتاب خانه‌ی ملی ريخته شد و جلد نخست آن در سال 1381 منتشر شد. مقاله‌های اين دانش‌نامه به معرفی کتاب‌داران و کتاب‌شناسان بزرگ ايرانی و غير ايرانی، کتاب‌خانه‌های مهم جهان، مفاهيم کتاب‌داری و اطلاع‌رسانی، کتاب‌های مهم در حوزه‌ی کتاب‌داری، بنيادهای اطلاع‌رسانی و مرتبط با کتاب و جوايز کتاب و کتاب‌داری، می‌پردازند و از آثار ماندگار حری است. 

  3. دانش‌نامه‌ی مک‌گروهيل؛ سرپرستی ترجمه و ويرايش اين اثر بر عهده‌ی حری بوده است.

  حری و ترويج علم

  حری که خود يکی از ترويج‌کنندگان علم در ايران به شمار می‌آيد، به عنوان رئيس انجمن ترويج علم ايران به معرفی و تقدير از ترويج‌کنندگان علم در ايران می‌پردازد. به نظر حری توليد علم اگرچه پراهميت است، اما به دنبال توليد علم بايد ترويج آن را نيز در نظر داشت. به گونه‌ای که علم به زبان ساده و قابل فهم در ميان لايه‌های مختلف جامعه مطرح شود. به نظر وی اگر قرار است در جامعه‌اي همه‌ی حوزه‌های خرد و کلان پيشرفت کند، بی‌گمان دسترسی همگان به اطلاعات و گسترش علم در ميان همه‌ی اقشار جامعه، امری ضروری است. او ترويج علم را بخشی از حقوق اجتماعی مردم می‌داند و می‌گويد:" زمانی که ما اقدام به ترويج علم کنيم، در عين اين که حقوق اجتماعی افراد را به رسميت شناخته‌ايم، در واقع آينده کشور را برای تصميم‌گيريها و رشد دانش فراهم کرده‌ايم." او با اشاره به اين که در کشورهايی که بالاترين توليد علم را دارند، بيشترين کوشش‌ها در ترويج علم انجام می‌شود، بر توجه بيشتر به ترويج علم در ايران تاکيد می‌کند و اميد روزی را دارد که بدون انديشيدن درباره‌ی چيزی تصميم‌گيری نشود.

  سردبيری مجله‌ها

  عباس حری سردبيری چند مجله‌ی تخصصی و مرتبط با اطلاع‌رسانی و کتاب‌داری و کتاب شناسی را برعهده داشته است يا عضو هيأت تحريريه‌ی آن‌ها بوده است:

  1. سردبير و عضو هيأت تحريريه‌ی مجله‌ی روان‌شناسی و علوم تربيتی از 1380 تا کنون

  2. سردبير و عضو هيأت تحريريه‌ي مجله‌ی فصلنامه‌ی کتاب از 1374 تا 1380

  3. مدير مسئول مجله‌ی اطلاع شناسی از 1381 تا کنون

  4. عضو هيأت تحريريه‌ی نشريه‌ی سخن سمت از 1376 تا 1378

  5. مدير مسئول مجله‌ی پل فيروزه، دفتر پزوهش های فرهنگی، از 1379 تاکنون

  6. سردبير و عضو هيأت تحريريه‌ی مجله‌ی کتاب‌داری (دانشگاه تهران)، از 1382 تاکنون

  7. عضو هيأت تحريريه‌ی مجله‌ی انگليسی علم و فن‌آوری اطلاعات(شيراز) از 1380 تاکنون

  فهرست کتاب‌ها

  1. فهرست کوچک سرعنوان‌های موضوعی. انجمن کتابداران ايران، 1352

  2. شيوه‌ی بهره‌گيری از کتابخانه. مرکز اسناد فرهنگی آسيا، 1356

  3. مراجع و بهره‌گيری از آن ها. مرکز اسناد فرهنگی آسيا، 1356

  4. آيين‌گزارش نويسی. دبيرخانه هيات امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، 1371

  5. مروری بر اطلاعات و اطلاع‌رسانی. دبيرخانه هيات امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، 1372

  6. آيين نگارش علمی. دبيرخانه هيات امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، چاپ سوم، 1358

  7. اطلاع‌رسانی: نظام‌ها و فرآيندها. نشر کتابدار، چاپ دوم، 1385

  8. اطلاع‌رسانی: نگرش‌ها و پژوهش‌ها. نشر کتابدار، چاپ دوم، 1385

  9. توسعه‌ی نظام ملی کتابخانه‌های عمومی ايران. با همکاری دکتر جعفر مهرداد. دانشگاه شيراز، 1380

  10. کتابخانه‌ی آموزشگاهی در مدرسه‌ی کتابخانه‌مدار. با همکاری دکتر نرگش نشاط. شبکه‌ی کتاب، 1383

  11. کسانی که جامعه را می‌سازند. نشر ديبايه، نشر ناهيد، 1384

  12. شيوه‌های استناد در نگارش‌های علمی. با همکاری اعظم شاهبداغی. دانشگاه تهران، 1385

  13. راهنمای تهيه و گسترش اصطلاح‌نامه‌ی يک زبانه(ترجمه). مرکز اسناد و مدارک علمی ايران، 1365

  14. اصطلاح‌نامه‌ی فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات(ترجمه). دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1375

  15. اصطلاح‌نامه‌ی بين المللی و توسعه‌ی فرهنگی يونسکو(ترجمه). دفتر پژوهش های فرهنگی، 1377

  فهرست گزيده‌ی مقاله‌ها

  1. اطلاعات چيست؟ دانشمند، شهريور 1369،ص 5-8 و 88-89

  2. اکولوژی اطلاعات: مروری بر مفاهيم و مصاديق. اطلاع‌شناسی، شماره‌ی 2 زمستان 1382، ص 5-30

  3. واقع‌گرايی در ادبيات کودکان. گزارش شورای کتاب کودک، شماره‌ی 1، 1353

  4. نظر ابن خلدون در باب تأليف. نشر دانش، شماره‌ی 4، خرداد و تير 1363، ص 20- 27

  5. تحليل استنادی و شباهت‌های آن با علم الحديث. نشر دانش، شماره‌ی 2 ، بهمن و اسفند 1362، ص 11- 17

  6. تبلور اطلاعات در تکنولوژی. ريز پردازنده. شماره ی 8 و 9، فروردين و ارديبهشت 1370، ص 5-8

  7. بررسی وضعيت مجله‌های منتشر شده در ايران در طول برنامه‌ی پنج ساله‌ی اول توسعه(72-1368)، کتاب‌داری، دفتر 26 و 27، 1376، ص 37-21

  8. وضعيت کتاب‌داری و اطلاع شناسی در ايران. کتاب ماه کليات، شماره‌ی 5، ارديبهشت 1382، ص 4-13

  9. نظام چند سطحی در ذخيره و بازيابی رايانه‌ای اطلاعات اسلامی. فصلنامه‌ی کتاب، شماره‌ی 3، پاييز 1375، ص 8-13

  10. مروری بر مفاهيم و نظريه‌ها در قلمرو اطلاع‌شناسی. اطلاع‌شناسی، پاييز 1382. ص 9-34

  11. مديريت دانش و مديريت اطلاعات در کتاب‌داری. کتاب ماه کليات، آذر 1383، ص 11-8

  12. رفتار استنادی نويسندگان مقاله‌های مجله‌ی روان‌شناسی و علوم تربيتی دانشگاه تهران از آغاز تا پايان سال 1379. با همکاری نرگس نشاط. مجله‌ی روان شناسی و علوم تربيتی. پاييز و زمستان 1381، ص 33-31

  13. رايانه و رسم الخط فارسی. پيام کتاب‌خانه، شماره‌ي1، بهار 1373، ص 11-6

  14. ايدز تکنولوژيکی. فصلنامه‌ی کتاب. دوره‌ی ششم، شماره‌ی 1، بهار 1374

  15. آيين بدنويسی. آيينه‌ی پزوهش. شماره‌ی 3، مهر و آبان 1370، ص 2-5

  16. کتاب و عالم سوم پوپر. نشريه‌ی علوم تربيتی، شماره‌ی 3 و4، 1366، ص 11-1

  17. ارتباط علمی و اختلاف پتانسيل اطلاعاتی. اطلاع‌شناسی، شماره‌ی 2 از سال دوم، ص 32-21

  18. اطلاع‌شناسی. دايره المعارف کتاب‌داری و اطلاع رسانی. جلد 1، ص 4-242

  19. مطالعه‌ی تأثير استفاده از اينترنت بر رفتار پژوهشی اعضای هيأت علمی دانشگاه تهران. با همکاری مريم اسدی، کتاب‌داری، شماره‌ی 40، 1382، ص 171-123

  20. سياست‌گذاری اطلاع رسانی. رهيافت. شماره‌ی 25، پاييز 1380، ص 12-6

  منبع:

  1. حری، عباس. فرازهايی از يک زندگی. زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی دکتر عباس حری. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول 1385، ص 16 تا 21

  2. بنی‌اقبال، ناهيد. طراحی دکتر عباس حری برای شناخت ايران. همان منبع، ص 113 تا 121

  3. عماد خراسانی، نسرين دخت. چالشی در راستای شکل‌گيری نظام ملی اطلاع‌رسانی ، همان، ص 123 تا 137

  4. فرجی، ايرج. در ارج و قرب اطلاع‌شناسی. همان، ص 149 تا 154

  5. انصاری، نوش‌آفرين. حضوری دائم. همان، ص 169 تا 176

  6. حياتی، زهره. انديشه‌مندی توانا در آموزش کتاب‌داری و اطلاع‌رسانی ايران، همان، ص 189 تا 202

  7. مرادی، نورالله. پايان آغاز. همان، ص 201 تا 212

  8. خجسته، ونوس. فهرست آثار و تأليفات دکتر عباس حری، کتاب ماه کليات

  9. طهماسبی، فريال. گفت و گو با عباس حری. روزنامه‌ی ايران، شماره‌ی 3241، 12 شهريور 1384

  سخنی از حری

  فرهنگ مديريت سازمانی ما فرهنگ تعاونی نيست. مديريت نوعی مالکيت تلقی شده است و مدير کسی است که مايملک اجتماعی سازمان را در دوران مديريت خود از خطر بهره‌وری اجتماعی مصون نگه دارد(پيام کتابخانه، زمستان 1371، ص 5).

 حق هر گونه نشر کاغذی و الکترونيک اين مقاله، برای جزيره‌ی دانش محفوظ است.