عباس حری، استاد ممتاز كتاب‌داری و اطلاع‌رسانی، از بنیان‌گزاران دوره‌ی دكترای اين رشته و از فعالان چند بنیاد فرهنگی در ایران است. او مفهوم اطلاع‌شناسی را با رويكرد نوين برای نخستین بار در جهان مطرح كرد و مدير مسئول نخستین مجله‌ی اطلاع‌شناسی جهان است. بیش از 150 مقاله و 14 كتاب تألیفی یا ترجمه‌ای، سردبیری چند مجله‌ی تخصصی و اطلاع رسانی، سرویراستاری دايره المعارف كتاب‌داری و اطلاع‌رسانی، ترجمه‌ی بیش از 170 مقاله برای دانش‌نامه‌ی جهان اسلام و همكاري در آماده‌سازی فرهنگ‌نامه‌ی كودك و نوجوان، از مهم‌ترین دستاوردهای علمی و فرهنگی اوست.

  زندگی‌نامه

  عباس حری در 15 اسفند 1315 در خانواده‌ای روحانی در مشهد چشم به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در همان شهر گذراند و سپس وارد دانش‌سرای مقدماتی شد. او در جریان دوره‌ی دو ساله‌ی آن بنیاد آموزشی، در "مهدیه" نیز به فراگیری زبان عربی پرداخت و از شاگردان خوب آن جا بود. هنگامی كه دوره‌ی دانش‌سرا را به پایان رساند، برای خداحافظی به نزد مدیر آن جا رفت و به او گفت كه می‌خواهد معلم شود و چنین پاسخ شنید: " نان معلمی نان دولت است و نان دولت هم حرام است. همین جا بمانید، درس بدهید و از ما حقوق بگیرید." اما حری كه نمی‌خواست در آن جا بماند و در عین حال نمی‌خواست به كاری دست بزند كه از نظر شرع مقدس جای ایراد و اشكال داشته باشد، برای استفتاء به نزد یكی از مراجع رفت و این گونه پاسخ شنید كه :"اگر وظیفه‌تان را درست انجام دهید، از شیر مادر هم حلال‌تر است". به این ترتیب، حری تصمیم گرفت كه وظیفه‌ی خود را بیش از پیش درست‌تر انجام دهد.

  حری به سال 1335 خورشیدی دوره‌ی آموزگاری خود را در یكی از روستاهای كاشمر در جنوب خراسان آغاز كرد. پس از دو سال آموزگاری در آن روستا به شهر كاشمر منتقل شد و هفت سال نیز در آن جا خدمت كرد. او در آن دوره به فراگیری زبان انگلیسی پرداخت و در سال 1342 در همان شهر ازدواج كرد. اما شادی آن سال با غم از دست دادن پدر همراه شد. پدرش بارها از عباس خواسته بود راهش را ادامه دهد و پرچم وعظ را در خانواده‌ی آن‌ها برافراشته نگه دارد. اما عباس چنین پاسخ داده بود كه:" ممكن است من هم مایل باشم و آرزو داشته باشم مردم را ارشاد كنم، ولی نه در لباس آخوندی" و پدر پاسخ داده بود كه :"هر طور میل توست". این مرام پدر بود كه خواسته‌ی خود را از فرزندان بیان می‌كرد، اما هرگز آن‌ها را به انجام آن وادار نمی‌نمود.

  حری در سال 1345 به شهر مشهد منتقل شد و در همان سال در آزمون ورودی دانشگاه مشهد شركت كرد و رتبه‌ی اول را در رشته‌ی تاریخ و رتبه‌ی پنجم را در رشته‌ی زبان و ادبیات انگلیسی به دست آورد. بنا به علاقه‌ی خود، رشته‌ی دوم را برگزید و در سال 1349 كارشناسی رشته‌ی زبان و ادبیات انگلیسی را دریافت كرد. پس از پایان این دوره، به درخواست خودش به تهران منتقل شد و در سال 1350 در آزمون ورودی دوره‌ی كارشناسی ارشد كتاب‌داری دانشگاه تهران شركت كرد و پذیرفته شد. این دوره را در سال 1352 به پایان رساند و در سال 1353، از آموزش و پرورش به دانشگاه تهران انتقال یافت و با عنوان مربی در گروه كتاب‌داری این دانشگاه فعالیت‌های آموزشی خود را آغاز كرد.

  عباس حری در سال 1353 از سوی دانشگاه تهران برای یك فرصت مطالعاتی كوتاه به ایالات متحده‌ی امریكا رفت. او از این فرصت نیز به خوبی بهره‌برداری كرد و در دانشگاه كیس‌وسترن برای مقطع دكتری نام‌نویسی كرد و پذیرفته شد. در 14 ماه توانست درس‌های این دوره را به پایان برساند. اما با پایان یافتن مهلت قانونی فرصت مطالعاتی، باید به ناچار به تهران باز می‌گشت. سپس در سال 1358 برای گذراندن رساله‌ی دكتری بار دیگر به همان دانشگاه بازگشت. اما چندی نگذشت كه به دلیل دگرگونی‌هایی كه در آغاز انقلاب اسلامی رخ داد، حقوق ایشان قطع شد و او كه به همراه خانواده دور از وطن به سر می‌برد با سختی فراوان توانست در سال 1360 از پایان نامه‌ی خود دفاع كند و به كشور بازگردد.

  دستاوردهای آموزشی و پژوهشی

  عباس حری از زمانی كه یكی از اعضای هیأت علمی دانشكده‌ی روان‌شناسی و علوم تربیتی شد، كوشید در روش‌های تدریس، مباحث درسی و چگونگی ارتباط با دانش جویان دگرگونی‌هایی در راستای بهبود كیفیت پدید آورد. او كه در این راه از هم سویی و همكاری استادش، خانم نوش‌آفرین انصاری بهره می‌برد، چند رویكرد زیر را در این راستا پی گرفت:

  1. تكیه‌ی آموزش كتابداري بر مفهوم خدمت و اهمیت و ضرورت توجه به مراجعان

  2. توجه بیش‌تر به مبانی نظری رشته‌ی كتاب‌داری و اطلاع‌رسانی

  3. تغییر تدریجی سیر پایان‌نامه‌ها از لحاظ موضوعی و روش كار از تدوين كتاب‌شناسی به پیمایش وضعیت كتاب‌خانه‌ها و بررسی چگونگی خدمات

  4. گنجاندن دوره‌ی كارشناسی كتاب‌داری و اطلاع‌رسانی در برنامه‌های آموزشی كه تا آن زمان به مقطع كارشناسی ارشد منحصر بود

  5. كمك و همكاري در راه‌اندازی دوره‌ی دكترای كتاب‌داری و اطلاع‌رسانی در دانشگاه تهران، دانشگاه آزاد، دانشگاه شیراز و دانشگاه‌های دیگر

  حری در كنار فعالیت‌های آموزشی و راهنمایی دانشجویان در طرح‌های پزوهشی، در راه‌اندازی و پیشرفت چند طرح پژوهشی ملی نقش اصلی را داشته است:

  1. همكاري در برنامه‌ریزی و طرح علمی دانش‌نامه‌ی جهان اسلام؛ هنگامی كه در سال 1362، بنیاد دایره المعارف اسلامی با پیشنهاد و كوشش مهدی محقق پایه‌ریزی شد، حری و عبدالحسین آذرنگ دو بازوی توانای او بودند كه نه تنها در برنامه‌ریزی و طرح علمی دانش‌نامه‌ی جهان اسلام فعال بودند، بلكه در كارهای اجرایی و اداری آغازین آن بنیاد نیز نقش چشمگیری داشتند. حری بیش از 170 مقاله نیز برای این دانش‌نامه ترجمه كرده است.

  2. طراحی و اجراي پایگاه مطالعات ایران شناسی؛ این طرح با هدف فراهم آوردن اطلاعات و منابعی كه اجرای پژوهش‌های علمی در قلمرو ایران‌شناسی را آسان می‌سازد، در سال 1376 در بنیاد ایران شناسی مطرح و تصویب شد. كار گردآوری، سازمان‌دهی و اندوخته‌سازی رایانه‌ای مواد این پایگاه از خرداد 1377 آغاز شد و اكنون داراي بیش از 350 هزار عنوان مدرك همراه با چكیده‌های اطلاعاتی و كلید واژه‌های موضوعی است. اطلاعات این پایگاه شامل نوشته‌ها، نوارهای صوتی و تصویری، نسخه‌های خطی و مواد گوناگون دیگری است كه به زبان‌های فارسی، عربی، آلمانی، انگلیسی، فرانسوی، روسی و زبان‌های دیگر آماده شده‌ و در ایران یا كشورهای دیگر قابل دسترس است. 

  3. طرح نظام ملی اطلاع‌رسانی؛ پایه‌های این طرح در سال 1373 با پشتیبانی سید محمد خاتمی گذاشته شد. در این طرح، نظام ملی اطلاع‌رسانی به مجموعه‌ای متمركز شامل واحد هماهنگ‌كننده و كمیته‌های آن و نیز اجزای غیر متمركز آن، یعنی كتاب‌خانه‌ها و مراكز اسناد و اطلاعات، گفته شده است كه می‌بایست در راه تحقق هدف‌های از پیش تعیین شده برای انجام فعالیت‌های اطلاع‌رسانی در مقیاس ملی گام بردارند. ایجاد هماهنگی در آماده‌سازی، گردآوری، ذخيره‌سازی و بازیابی و گسترش اطلاعات مربوط به منابع، نظارت بر آماده‌سازی منابع اطلاعاتی و خدمات اطلاع‌رسانی و عرضه‌ی خدمات مشاوره‌ای و ارجاعی به مراكز آماده‌سازی داده‌ها و اطلاعات، از محورهای اصلی این طرح است. بنيان‌گذاري شوراي عالي اطلاع‌رساني نيز از دستاوردهاي همين طرح است.

  حری علاوه بر كتاب‌ها و مقاله‌های پرشماری كه نوشته یا ترجمه كرده، در آماده‌سازی چند دانش‌نامه نیز نقش مهمی داشته است:

  1. فرهنگ‌نامه‌ی كودكان و نوجوانان؛ این فرهنگ‌نامه زیر نظر شورای كتاب كودك تولید می‌شود كه حری از سال 1353 عضو رسمی آن است. او از سال 1361 به كمیته‌ی اجرایی فرهنگ‌نامه‌ی كودكان و نوجوانان پیوست و به پیشنهاد توران میرهادی، سرپرست فرهنگ‌نامه، همراه با نوش‌آفرین انصاری به عنوان مشاوران سرپرست فرهنگ‌نامه، همه‌ی مقاله‌های كم و بیش آماده برای چاپ را بازبینی می‌كند. تاكنون 10 جلد از این فرهنگ‌نامه منتشر شده و كار نمایه‌سازی برای جلدهای یكم تا هشتم  نيز زير نظر حري انجام شده است.

  2. دایره المعارف كتاب‌داری و اطلاع‌رسانی؛ طرح چنین دانش‌نامه‌ای در زمان ریاست سید محمد خاتمی بر كتاب خانه‌ی ملی ریخته شد و جلد نخست آن در سال 1381 منتشر شد. مقاله‌های این دانش‌نامه به معرفی كتاب‌داران و كتاب‌شناسان بزرگ ایرانی و غیر ایرانی، كتاب‌خانه‌های مهم جهان، مفاهیم كتاب‌داری و اطلاع‌رسانی، كتاب‌های مهم در حوزه‌ی كتاب‌داری، بنیادهای اطلاع‌رسانی و مرتبط با كتاب و جوایز كتاب و كتاب‌داری، می‌پردازند و از آثار ماندگار حري است. 

  3. دانش‌نامه‌ی مك‌گروهیل؛ سرپرستی ترجمه و ویرایش این اثر بر عهده‌ی حری بوده است.

  حري و ترويج علم

  حري كه خود يكي از ترويج‌كنندگان علم در ايران به شمار مي‌آيد، به عنوان رئيس انجمن ترويج علم ايران به معرفي و تقدير از ترويج‌كنندگان علم در ايران مي‌پردازد. به نظر حري توليد علم اگرچه پراهميت است، اما به دنبال توليد علم بايد ترويج آن را نيز در نظر داشت. به گونه‌اي كه علم به زبان ساده و قابل فهم در ميان لايه‌هاي مختلف جامعه مطرح شود. به نظر وي اگر قرار است در جامعه‌اى همه‌ي حوزه‌هاي خرد و كلان پيشرفت كند، بي‌گمان دسترسي همگان به اطلاعات و گسترش علم در ميان همه‌ي اقشار جامعه، امري ضروري است. او ترويج علم را بخشي از حقوق اجتماعي مردم مي‌داند و مي‌گويد:" زماني كه ما اقدام به ترويج علم كنيم، در عين اين كه حقوق اجتماعي افراد را به رسميت شناخته‌ايم، در واقع آينده كشور را براي تصميم‌گيريها و رشد دانش فراهم كرده‌ايم." او با اشاره به اين كه در كشورهايي كه بالاترين توليد علم را دارند، بيشترين كوشش‌ها در ترويج علم انجام مي‌شود، بر توجه بيشتر به ترويج علم در ايران تاكيد مي‌كند و اميد روزي را دارد كه بدون انديشيدن درباره‌ي چيزي تصميم‌گيري نشود.

  سردبیری مجله‌ها

  عباس حری سردبیری چند مجله‌ی تخصصی و مرتبط با اطلاع‌رسانی و كتاب‌داری و كتاب شناسی را برعهده داشته است یا عضو هیأت تحریریه‌ی آن‌ها بوده است:

  1. سردبیر و عضو هیأت تحريريه‌ي مجله‌ی روان‌شناسی و علوم تربیتی از 1380 تا كنون

  2. سردبیر و عضو هیأت تحريريه‌ي مجله‌ی فصلنامه‌ی كتاب از 1374 تا 1380

  3. مدير مسئول مجله‌ی اطلاع شناسی از 1381 تا كنون

  4. عضو هیأت تحریریه‌ی نشریه‌ی سخن سمت از 1376 تا 1378

  5. مدیر مسئول مجله‌ی پل فیروزه، دفتر پزوهش های فرهنگی، از 1379 تاكنون

  6. سردبیر و عضو هیأت تحریریه‌ی مجله‌ی كتاب‌داری (دانشگاه تهران)، از 1382 تاكنون

  7. عضو هیأت تحریریه‌ی مجله‌ی انگلیسی علم و فن‌آوری اطلاعات(شیراز) از 1380 تاكنون

  فهرست كتاب‌ها

  1. فهرست كوچك سرعنوان‌های موضوعی. انجمن كتابداران ایران، 1352

  2. شیوه‌ی بهره‌گیری از كتابخانه. مركز اسناد فرهنگی آسیا، 1356

  3. مراجع و بهره‌گیری از آن ها. مركز اسناد فرهنگی آسیا، 1356

  4. آیین‌گزارش نویسی. دبیرخانه هیات امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، 1371

  5. مروری بر اطلاعات و اطلاع‌رسانی. دبیرخانه هیات امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، 1372

  6. آیین نگارش علمی. دبیرخانه هیات امنای كتابخانه‌های عمومی كشور، چاپ سوم، 1358

  7. اطلاع‌رسانی: نظام‌ها و فرآیندها. نشر كتابدار، چاپ دوم، 1385

  8. اطلاع‌رسانی: نگرش‌ها و پژوهش‌ها. نشر كتابدار، چاپ دوم، 1385

  9. توسعه‌ی نظام ملی كتابخانه‌های عمومی ایران. با همكاری دكتر جعفر مهرداد. دانشگاه شیراز، 1380

  10. كتابخانه‌ی آموزشگاهی در مدرسه‌ی كتابخانه‌مدار. با همكاری دكتر نرگش نشاط. شبكه‌ی كتاب، 1383

  11. كسانی كه جامعه را می‌سازند. نشر دیبایه، نشر ناهید، 1384

  12. شیوه‌های استناد در نگارش‌های علمی. با همكاری اعظم شاهبداغی. دانشگاه تهران، 1385

  13. راهنمای تهیه و گسترش اصطلاح‌نامه‌ی یك زبانه(ترجمه). مركز اسناد و مدارك علمی ایران، 1365

  14. اصطلاح‌نامه‌ی فرهنگ، ارتباطات و اطلاعات(ترجمه). دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1375

  15. اصطلاح‌نامه‌ی بین المللی و توسعه‌ی فرهنگی یونسكو(ترجمه). دفتر پژوهش های فرهنگی، 1377

  فهرست گزیده‌ی مقاله‌ها

  1. اطلاعات چیست؟ دانشمند، شهریور 1369،ص 5-8 و 88-89

  2. اكولوژی اطلاعات: مروری بر مفاهیم و مصادیق. اطلاع‌شناسی، شماره‌ی 2 زمستان 1382، ص 5-30

  3. واقع‌گرایی در ادبیات كودكان. گزارش شورای كتاب كودك، شماره‌ی 1، 1353

  4. نظر ابن خلدون در باب تألیف. نشر دانش، شماره‌ی 4، خرداد و تیر 1363، ص 20- 27

  5. تحلیل استنادی و شباهت‌های آن با علم الحدیث. نشر دانش، شماره‌ی 2 ، بهمن و اسفند 1362، ص 11- 17

  6. تبلور اطلاعات در تكنولوژی. ریز پردازنده. شماره ی 8 و 9، فروردین و اردیبهشت 1370، ص 5-8

  7. بررسی وضعیت مجله‌های منتشر شده در ایران در طول برنامه‌ی پنج ساله‌ی اول توسعه(72-1368)، كتاب‌داری، دفتر 26 و 27، 1376، ص 37-21

  8. وضعیت كتاب‌داری و اطلاع شناسی در ایران. كتاب ماه كلیات، شماره‌ی 5، اردیبهشت 1382، ص 4-13

  9. نظام چند سطحی در ذخیره و بازیابی رایانه‌ای اطلاعات اسلامی. فصلنامه‌ی كتاب، شماره‌ی 3، پاییز 1375، ص 8-13

  10. مروری بر مفاهیم و نظریه‌ها در قلمرو اطلاع‌شناسی. اطلاع‌شناسی، پاییز 1382. ص 9-34

  11. مدیریت دانش و مدیریت اطلاعات در كتاب‌داری. كتاب ماه كلیات، آذر 1383، ص 11-8

  12. رفتار استنادی نویسندگان مقاله‌های مجله‌ی روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران از آغاز تا پایان سال 1379. با همكاری نرگس نشاط. مجله‌ی روان شناسی و علوم تربیتی. پاییز و زمستان 1381، ص 33-31

  13. رایانه و رسم الخط فارسی. پیام كتاب‌خانه، شماره‌ی1، بهار 1373، ص 11-6

  14. ایدز تكنولوژیكی. فصلنامه‌ی كتاب. دوره‌ی ششم، شماره‌ی 1، بهار 1374

  15. آیین بدنویسی. آیینه‌ی پزوهش. شماره‌ی 3، مهر و آبان 1370، ص 2-5

  16. كتاب و عالم سوم پوپر. نشریه‌ی علوم تربیتی، شماره‌ی 3 و4، 1366، ص 11-1

  17. ارتباط علمی و اختلاف پتانسیل اطلاعاتی. اطلاع‌شناسی، شماره‌ی 2 از سال دوم، ص 32-21

  18. اطلاع‌شناسی. دایره المعارف كتاب‌داری و اطلاع رسانی. جلد 1، ص 4-242

  19. مطالعه‌ی تأثیر استفاده از اینترنت بر رفتار پژوهشی اعضای هیأت علمی دانشگاه تهران. با همكاری مریم اسدی، كتاب‌داری، شماره‌ی 40، 1382، ص 171-123

  20. سیاست‌گذاری اطلاع رسانی. رهیافت. شماره‌ی 25، پاییز 1380، ص 12-6

  منبع:

  1. حری، عباس. فرازهایی از یك زندگی. زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی دكتر عباس حری. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول 1385، ص 16 تا 21

  2. بنی‌اقبال، ناهید. طراحی دكتر عباس حری برای شناخت ایران. همان منبع، ص 113 تا 121

  3. عماد خراسانی، نسرین دخت. چالشی در راستای شكل‌گیری نظام ملی اطلاع‌رسانی ، همان، ص 123 تا 137

  4. فرجی، ایرج. در ارج و قرب اطلاع‌شناسی. همان، ص 149 تا 154

  5. انصاری، نوش‌آفرین. حضوری دائم. همان، ص 169 تا 176

  6. حیاتی، زهره. اندیشه‌مندی توانا در آموزش كتاب‌داری و اطلاع‌رسانی ایران، همان، ص 189 تا 202

  7. مرادی، نورالله. پایان آغاز. همان، ص 201 تا 212

  8. خجسته، ونوس. فهرست آثار و تألیفات دكتر عباس حری، كتاب ماه كليات

  9. طهماسبي، فريال. گفت و گو با عباس حري. روزنامه‌ي ايران، شماره‌ي 3241، 12 شهريور 1384

  سخنی از حری

  فرهنگ مدیریت سازمانی ما فرهنگ تعاونی نیست. مدیریت نوعی مالكیت تلقی شده است و مدیر كسی است كه مایملك اجتماعی سازمان را در دوران مدیریت خود از خطر بهره‌وری اجتماعی مصون نگه دارد(پیام كتابخانه، زمستان 1371، ص 5).

 حق هر گونه نشر كاغذي و الكترونيك اين مقاله، براي جزيره‌ي دانش محفوظ است.