اَبدال الاَدوية ، رساله‌اي كوتاه اما بسيار مهم به زبان عربي درباره‌ي داروهاي جايگزين نوشته‌ي ابو بكر محمد بن زكرياي رازي(تولد 251ق درگذشت 313ق) پزشك و دارو شناس پرآوازه‌ي ايراني است. ابوريحان بيروني در فهرستي كه از آثار رازي فراهم آورده نام اين اثر را به اختصار كتاب الابدال آورده و ابن ابي اصيبعه در عيون الانباء آن را مقالة في ابدال الادوية المستعملة في الطب و العلاج و قوانينها و وجه استعمالها ناميده، اما در نسخه‌هاي خطي اين رساله، به طور معمول عنوان ابدال الادوية به كار رفته است.

  محتواي رساله

  رازي در مقدمه‌ي اين رساله‌ي كوتاه نخست به اهميت مبحث جايگزيني داروها اشاره مي‌كند و مي‌افزايد كه همه‌ي آثاري را كه پزشكان پيشين در باره‌ي ابدال ادويه تا زمان نگارش اين رساله نوشته‌اند، مطالعه كرده، اما از ميان آنان هيچ كتابي را نديده كه از روش درست و فني پيروي كند، مگر رساله‌اي كه حنين بن اسحاق با استفاده از رساله‌ي ابدال جالينوس (البته انتساب اين رساله به جالينوس نادرست است)، جامع اوريباسيوس و دو جامع جديد و قديم بولس اجانيطي فراهم آورده است.

   رازي به رغم ستايش از رساله‌ي حنين، رساله‌ي ابدال خود را از جهات متعدد، مفيدتر از رساله‌ي حنين برمي‌شمرد. سپس در چند سطر قانون جايگزيني (اِبدال) داروهاي ساده را به نقل از جالينوس ياد آور مي‌شود و سرانجام بدل برخي داروهاي مهم يا كمياب را به ترتيب الفباي ابجد ياد مي‌كند. مهم‌ترين مأخذ رازي در اين رساله، آثار ابن ماسويه و بويژه الجامع و رسالة ابدال او و سپس رساله‌ي ابدال منسوب به جالينوس و رساله‌ي حنين بن اسحاق است. رازي همچنين از رساله‌ي ابدال الادويه‌ي بديغورس دست كم 15 بار بهره برده (براي مثلال درباره‌ي بدل ابهل، انداهيمان، بلاذر) اما تنها يك بار ذيل حب البان از وي نام برده است. وي گهگاه از از آثار پزشكان ديگر نيز بهره برده است.

  اهميت رساله

  اين رساله به رغم مختصر بودن، همان گونه كه خود رازي مدعي بوده، كاربردي به مراتب بيشتر از رساله‌هاي مشابه داشته و داروشناسان بسياري از ابوريحان در غرب جهان اسلام گرفته تا ابن جزار (درگذشتة 369ق) در افريقيه (تونس)، ابن سمجون (درگذشتة 395ق) در اندلس و ابن بيطار در اندلس و مصر و شام از اين رساله بهره برده‌اند. ابوريحان بيروني در الصيدنه بارها به ابدال رازي استناد جسته (براي مثال ذيل اسارون، سوسن و هيوفاريقون) و ابن جزار در الاعتماد في الادوية المفردة 17 بار از رازي نقل قول كرده كه بسياري از آن‌ها مربوط به رساله‌ي ابدال است. به عنوان مثال ابن جزار در مورد حب البان نظر بديغورس را به واسطة ابدال رازي در الاعتماد آورده است. ابن بيطار نيز در الجامع بارها، گاه بدون اشاره به نام كتاب ابدال (براي مثال ذيل اشنه، افتيمون، بادرنجبويه، بدسكان، تانبول، جاوشير) و گاه با تصريح به نام آن‎ (براي مثال ذيل اسارون، اكتمكت، ايرسا، برشاوشان، دهن بلسان، بنج) در مورد بدل داروها به رازي استناد كرده است. ابن بيطار نيز همچون ابن جزار در مورد حب البان نظر بديغورس را به واسطة ابدال الادوية رازي نقل كرده است.

  از رسالة ابدال رازي دست‌نويس‌هاي بسياري در دست است اما متن آن تا كنون به صورت تحقيقي به چاپ نرسيده و تنها محمود نجم آبادي تصوير يك نسخه‌ي خطي آن (از مجموعه‌ي اهدايي مشكوة به دانشگاه تهران) را در ضمن كتاب مؤلفات و مصنفات ابوبكر محمد بن زكرياي رازي (انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول 1339ش، چاپ دوم 1371ش). مارتين لوي در 1971 با استفاده از نسخه‌ي خطي منحصر به فرد اين رساله كه در اياصوفية استانبول نگهداري مي‌شود، گزيده‌اي از اين رساله را به همراه گزيده‌ي رسالات ماسرجويه و بديغورس به انگليسي ترجمه و منتشر كرده است:

   Levy, M, Substitute Drugs in Early Arabic Medicine, With Special Refrence to the Texts of Māsarjawaih, al-Rāzī, and Phytagoras , Stutgart, 1971 , pp 47-62 .

حق هر گونه نشر الكترونيك اين مقاله، براي جزيره‌ي دانش محفوظ است.