اَبدال الاَدويه ، رساله‌اى کوتاه اما بسيار مهم به زبان عربى درباره‌ى داروهاى جايگزين نوشته‌ى ابو بکر محمد بن زکرياى رازى(تولد 251ق درگذشت 313ق) پزشک و دارو شناس پرآوازه‌ى ايرانى است. ابوريحان بيرونى در فهرستى که از آثار رازى فراهم آورده نام اين اثر را به اختصار کتاب الابدال آورده و ابن ابى اصيبعه در عيون الانباء آن را مقاله فى ابدال الادويه المستعمله فى الطب و العلاج و قوانينها و وجه استعمالها ناميده، اما در نسخه‌هاى خطى اين رساله، به طور معمول عنوان ابدال الادويه به کار رفته است.

  محتواى رساله

  رازى در مقدمه‌ى اين رساله‌ى کوتاه نخست به اهميت مبحث جايگزينى داروها اشاره مي‌کند و مي‌افزايد که همه‌ى آثارى را که پزشکان پيشين در باره‌ى ابدال ادويه تا زمان نگارش اين رساله نوشته‌اند، مطالعه کرده، اما از ميان آنان هيچ کتابى را نديده که از روش درست و فنى پيروى کند، مگر رساله‌اى که حنين بن اسحاق با استفاده از رساله‌ى ابدال جالينوس (البته انتساب اين رساله به جالينوس نادرست است)، جامع اوريباسيوس و دو جامع جديد و قديم بولس اجانيطى فراهم آورده است.

   رازى به رغم ستايش از رساله‌ى حنين، رساله‌ى ابدال خود را از جهات متعدد، مفيدتر از رساله‌ى حنين برمي‌شمرد. سپس در چند سطر قانون جايگزينى (اِبدال) داروهاى ساده را به نقل از جالينوس ياد آور مي‌شود و سرانجام بدل برخى داروهاى مهم يا کمياب را به ترتيب الفباى ابجد ياد مي‌کند. مهم‌ترين مأخذ رازى در اين رساله، آثار ابن ماسويه و بويژه الجامع و رساله ابدال او و سپس رساله‌ى ابدال منسوب به جالينوس و رساله‌ى حنين بن اسحاق است. رازى همچنين از رساله‌ى ابدال الادويه‌ى بديغورس دست کم 15 بار بهره برده (براى مثلال درباره‌ى بدل ابهل، انداهيمان، بلاذر) اما تنها يک بار ذيل حب البان از وى نام برده است. وى گهگاه از از آثار پزشکان ديگر نيز بهره برده است.

  اهميت رساله

  اين رساله به رغم مختصر بودن، همان گونه که خود رازى مدعى بوده، کاربردى به مراتب بيشتر از رساله‌هاى مشابه داشته و داروشناسان بسيارى از ابوريحان در غرب جهان اسلام گرفته تا ابن جزار (درگذشته 369ق) در افريقيه (تونس)، ابن سمجون (درگذشته 395ق) در اندلس و ابن بيطار در اندلس و مصر و شام از اين رساله بهره برده‌اند. ابوريحان بيرونى در الصيدنه بارها به ابدال رازى استناد جسته (براى مثال ذيل اسارون، سوسن و هيوفاريقون) و ابن جزار در الاعتماد فى الادويه المفرده 17 بار از رازى نقل قول کرده که بسيارى از آن‌ها مربوط به رساله‌ى ابدال است. به عنوان مثال ابن جزار در مورد حب البان نظر بديغورس را به واسطه ابدال رازى در الاعتماد آورده است. ابن بيطار نيز در الجامع بارها، گاه بدون اشاره به نام کتاب ابدال (براى مثال ذيل اشنه، افتيمون، بادرنجبويه، بدسکان، تانبول، جاوشير) و گاه با تصريح به نام آن‎ (براى مثال ذيل اسارون، اکتمکت، ايرسا، برشاوشان، دهن بلسان، بنج) در مورد بدل داروها به رازى استناد کرده است. ابن بيطار نيز همچون ابن جزار در مورد حب البان نظر بديغورس را به واسطه ابدال الادويه رازى نقل کرده است.

  از رساله ابدال رازى دست‌نويس‌هاى بسيارى در دست است اما متن آن تا کنون به صورت تحقيقى به چاپ نرسيده و تنها محمود نجم آبادى تصوير يک نسخه‌ى خطى آن (از مجموعه‌ى اهدايى مشکوه به دانشگاه تهران) را در ضمن کتاب مؤلفات و مصنفات ابوبکر محمد بن زکرياى رازى (انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول 1339ش، چاپ دوم 1371ش). مارتين لوى در 1971 با استفاده از نسخه‌ى خطى منحصر به فرد اين رساله که در اياصوفيه استانبول نگهدارى مي‌شود، گزيده‌اى از اين رساله را به همراه گزيده‌ى رسالات ماسرجويه و بديغورس به انگليسى ترجمه و منتشر کرده است:

   Levy, M, Substitute Drugs in Early Arabic Medicine, With Special Refrence to the Texts of Māsarjawaih, al-Rāzī, and Phytagoras , Stutgart, 1971 , pp 47-62 .

حق هر گونه نشر الکترونيک اين مقاله، براى جزيره‌ى دانش محفوظ است.