در  اين نوشته چند پيشنهاد مختصر و روشن آورده شده است که به کار هر معلمی می‌آيند. اين پيشنهادها به متغيرهای زيادی اشاره می‌کنند که در کنترل معلم‌اند و بهتر است به آن‌ها توجه شود. متغيرهای زيادی بر فرايند ياددهی- يادگيری اثر می‌گذارند که آشکارترين آن‌ها را بايد معلم ، دانش‌آموز ، موضوع درس و محيط يادگيری شمرد، که در اين‌جا، تأکيد و تمرکز بر کار معلم بوده است.

  در جمع‌آوری اين پيشنهادها در کنار مراجعه به صاحب‌نظران تعليم و تربيت، پرسش از دانش‌آموزان مختلف، زمينه ساز اصلی بوده و از آنان چنين پرسيده شده است:

  حتماً معلمانی را از سال‌های قبل به خاطر داريد که "خوب" يا "بد " بوده‌اند.

  آن‌ها چه می‌گفتند يا چه می‌کردند که امروزه چنين قضاوتی درباره‌شان می‌کنيد؟

  البته، اظهارنظرهای دانش‌آموزان بسيار زياد بود که پس از تعيين اعتبار و پايايی هر کدام، سرانجام موارد زير باقی ماندند و اکنون، می‌توانم با اطمينان بگويم که اين موارد، از نظر دانش‌آموزان مهم‌اند.

  بايدها

  1. با آمادگی قبلی به کلاس برويد. مواد و وسايل، نوع پرسش‌ها و فعاليت‌ها را قبلاً آماده کنيد. اغلب دانش‌آموزان شنيده‌اند که معلم گفته است: معذرت می‌خواهم، مطالب درس امروز را آماده يا مطالعه نکرده‌ام.

  2. در جلسه اول، خود و روش خود را معرفی کنيد. دانش‌آموزان از همان ابتدا مايلند و حق دارند با روش کار شما، نوع امتحان کردن، نوع سؤال‌ها، مقدار تکليف شب، دفاتر و وسايلی که از قبل بايد تهيه کنند و حتی استراحت چند دقيقه‌ای و مختصری که ممکن است در وسط جلسه درس به آنان می‌دهيد، آشنا شوند. حتی در ابتدای هر جلسه بايد خلاصه‌ای از درس گذشته و آن‌چه را که می‌خواهيد درس بدهيد، برای دانش‌آموزان بگوييد.

  3. محيط کلاس را راحت نگه‌داريد. در اين‌جا هم منظور راحتی فيزيکی (آيا همه تابلوهای کلاس را خوب می‌بينند و حرف‌ها را خوب می‌شنوند؟) و هم راحتی فکری ( اجازه پرسش‌ کردن و شرکت در بحث) است.

  4. هدف‌ها را بيان کنيد. تحقيقات نشان داده‌اند که در اين صورت، يادگيری تسهيل می‌شود و دانش‌آموزان از لحاظ ذهنی آمادگی بيش‌تری برای فراگيری می‌يابند . چنان که در سخنرانی‌ها هم شخص سخنران بايد به حاضران بگويد چه می‌خواهد بگويد و چه را گفته است.

  5. نظم داشته باشيد. در صحبت کردن، طبق نقشه قبلی پيش برويد و هر چه يادتان آمد بيان نکنيد. دانش‌آموزان، درس و مفاهيم سازمان دهی شده را بهتر دنبال می‌کنند و ياد می‌گيرند.

  6. از ابزارهای ديداری- شنيداری استفاده کنيد . همه ما زمانی بهتر ياد می‌گيريم که بيش‌تر از يک حس ما به کار گرفته شده باشد. گذشته از آن، رعايت تنوع، جو کلاس را مطبوع‌تر می‌کند.

  7. وسايل و ابزارهايی را که به کار می‌بريد، خوب بشناسيد. اين نکته، بسيار مهم است. هيچ عاملی بيش‌تر از اين دانش‌آموز را از معلم روگردان نمی‌کند که دريابد معلم بر کارش مسلط نيست. البته، دانش‌آموزان انتظار ندارند معلم همه چيز را بداند، اما در صورتی که اطلاعات ناقص يا نادرست به آنان بدهد، از آن به بعد درباره هر چه می‌گوييد ترديد خواهند کرد.

  8. به پرسش‌ها پاسخ بدهيد. اين نکته، دو بخش دارد: اول اين که پاسخ را در هنگام پرسيدن سؤال بدهيد. اگر دانش‌آموزی مثلاً توضيح تئوری نسبيت را بخواهد، می‌توانيد پاسخ را به بعدها موکول کنيد، اما به خاطر داشته باشيد وقتی دانش‌آموز چيزی مربوط به درس را می‌پرسد، معنايش اين است که مفهوم خاصی را درک نکرده است و نياز به کمک دارد و ممکن است در صورت پاسخ ندادن شما، بقيه درس را هم نفهمد. دوم آن که پس از پاسخ دادن به پرسش دانش‌آموز، از او بپرسد آيا به سؤالش جواب داده‌ايد يا نه. چه بسيار اتفاق می‌افتد که معلم نادانسته، به سؤال ديگری غير از آنچه دلخواه دانش‌آموز است پاسخ می‌دهد، يا آن‌که فقط قسمتی از سؤال را جواب داده است.

  9. واکنش دانش‌آموزان را بگيريد. با وجود ابهام‌های زيادی که درباره فرايند آموزش داريم، يک چيز را با اطمينان زيادی می‌دانيم: اين که بدون آگاهی از واکنش فراگير، آموزش اتفاق نمی‌افتد. معلم همواره بايد بداند که دانش‌آموزان مفاهيم تدريس شده را دريافت کرده‌اند يا نه.

  10. اشتياق نشان بدهيد. اشتياق شما بايد دو جهت داشته باشد: موضوع درس و آموزش شما. دانش‌آموزان، به معلم علاقه‌مند بيش‌تر توجه دارند.

  11. کنترل کلاس را در اختيار داشته باشيد. در مورد مسائل انضباطی، بايد مسئوليت‌های آن‌ها را هم بپذيريد. شما بايد دانش‌آموزان مسئله ساز و سلطه‌جو را زير کنترل داشته باشيد. جالب آن که مسائل انضباطی، در کلاس‌های بزرگسالان هم وجود دارند!

  12. انعطاف‌پذير باشيد. معلمی که از قبل آمادگی لازم را برای خود فراهم آورده، راه معينی را در کلاس دنبال می‌کند. اما معنای اين نکته آن نيست که او در هيچ شرايطی نبايد از خود انعطاف‌پذيری نشان بدهد. يادتان باشد که وظيفه شما، کمک و خدمات رسانی به دانش‌آموزان است.

  13. مشوق شرکت در بحث‌ها باشيد. فرايند يادگيری در کلاس‌های فعال کاملاً دنبال می‌شود و در کلاس‌های غيرفعال، ممکن است دنبال شود . دانش‌آموزان را در بحث‌ها شرکت بدهيد. توجه داشته باشيد که وقتی دانش‌آموزان خودشان به مفاهيم پی می‌‌برند، يادگيری آنان پايدارتر و عميق‌تر است.

  14. رفتار صميمانه داشته باشيد. اعتراف می‌کنيم که اين نکته، ذهنی و شخصی است، اما در پاسخ نامه‌های ما به دفعات آماده بود و نمی‌توانيم آن را حذف کنيم . رفتار دوستانه رانمی‌توان تعريف کرد، اما احساس کردن آن آسان است. دانش‌آموزان خود را "بچه" تصور نکنيد.

  15. ميزان پيشرفت را ارزيابی کنيد. بديهی است که وقتی چيزی ارزش درس دادن داشته باشد، ارزش‌يابی آن هم ضرورت خواهد داشت. ارزيابی‌ها را در فواصل کوتاه انجام بدهيد نه در پايان ماه و فصل، به ويژه که هدف ارزشيابی، صرف نظر از تعيين ميزان يادگيری دانش‌آموزان، پی بردن به نقص‌های کار معلم هم هست.

  16. خودتان باشيد. اغلب معلمان تازه‌کار، سعی می‌کنند روش معلم‌ها يا استادان موفق و موردعلاقه خود را الگو قرار بدهند و تقليد کنند. اين نوع نقطه نظر، فقط زمانی کارايی دارد که شخصيت شما دو نفر نيز مشابه باشد. مسائل و اتفاقاتی که در حين آموزش رخ می‌دهند، همواره شبيه هم نيستند.

  نبايدها

  1. وقت را بيهوده نگيريد. درس را به موقع شروع کنيد و بعد از خوردن زنگ آن را ادامه ندهيد. با اين کار، فقط دانش‌آموزان را عصبانی می‌کنيد و باعث می‌‌شويد که به درس شما گوش ندهند.

  2. وقت را تلف نکنيد. تعريف کردن خاطرات شيرين و لطيفه‌های بجا، در حد خود خوب است، اما يادتان باشد که دانش‌آموزان برای چيز ياد گرفتن در کلاس شما نشسته‌اند!

  3. متکلم وحده نباشيد. بيش‌تر ما به اين علت معلم شده‌ايم که چيزهايی برای ياد دادن می‌دانيم. وظيفه معلم نيز در کلاس همين است. اما بگذاريد دانش‌آموزان هم اظهار نظر کنند. طرح کردن پرسش‌های آموزنده در کلاس و به بحث کشاندن دانش‌آموزان يک هنر است.

  4. متکبر نباشيد. بديهی است که ديگران صميمت و افتادگی را دوست دارند و از تکبر بيزارند. اگر اين احساس را در دانش‌آموزان به وجود آوريد که برايشان اهميت قائل نيستيد، به سرعت از شما رو گردان می‌شوند.

  5. مسخره نکنيد. مسخره کردن دانش‌آموزان در هر سن و سالی بسيار زشت است . البته، شوخی کردن مناسب با دانش‌آموزان به ويژه در مورد جواب‌هايی که می‌دهند، نشانه صميميت است، اما با مسخره گرفتن آنان، باعث ايجاد ترس از پاسخ يا واکنش نشان دادن خواهيد شد.

  6. ديکتاتور نباشيد. شما بايد به ويژه در بحث‌ها نظر خود را به بقيه تحميل نکنيد. اين نکته، در کلاس‌های بزرگسالان از حساسيت زيادتری برخوردار است.

  7. بسيار تند يا کند صحبت نکنيد. تند حرف زدن، دانش‌آموزان ديرآموز و کند حرف‌زدن، دانش‌آموزان مستعد را خسته می‌کند. بخش‌هايی از صحبت خود را ضبط کنيد و با گوش دادن، متوجه اشکالات حرف زدن خود بشويد.

  8. از روی چيزی نخوانيد. من نمی‌گويم اصلاً چيزی را در کلاس نخوانيد . گاهی، خواندن نوشته‌های کوتاه ديگران، بسيار هم آموزنده و گيراست. اما نيم ساعت خواندن، طبعاً کلاس را خسته خواهد کرد. در اين موارد، بهتر است نسخه‌هايی از متن مورد نظر را تهيه کنيد و به دانش‌آموزان بدهيد. يادتان باشد که بيشتر دانش‌آموزان، با خواندن و نگاه کردن، بهتر از شنيدن چيز ياد می‌گيرند.

  9. پاسخ‌ها را قطع نکنيد. بسياری از معلم‌ها اين عادت بد را دارند که پاسخ دانش‌آموز به پرسش‌ مطرح شده را در نيمه‌های آن قطع می‌کنند و سؤال خودشان را نيز نيمه تمام می‌گذارند. خود من عادت کرده‌ام برای جلوگيری از اين کار، در موقع پاسخ دادن دانش‌آموز دست‌هايم را از پشت به هم قفل ‌کنم.

  10. با دانش‌آموز "يکی به دو" نکنيد. هيچ دليلی ندارد که شما از همه دانش‌آموزان خوشتان بيايد، يا آن که همه آنان بايد شما را دوست داشته باشند! در مقابله با دانش‌آموزان از قدرت و اختيار خود استفاده نکنيد. بهترين موقع برای تصفيه حساب، در زنگ تفريح يا بعد از خاتمه کلاس‌های روزانه است.

  11. احترام دانش‌آموزان به خود را از دست ندهيد. از بين رفتن احترام به صورت‌های مختلفی اتفاق می‌افتد. جای توهين و بی‌حرمتی در کلاس درس نيست. معلم بايد نوعی ديوار نامرئی ميان خود و دانش‌آموزان داشته باشد. به هر حال، مقام معلمی بايد حفظ شود و اين نکته را در تضاد با گفته قبلی که بايد با دانش‌آموزان صميمی بود، در تضاد نبينيد. بسياری از معلم‌ها مرز ميان اين دو را درست نمی‌شناسند.

  12. مشکلات خود را به کلاس نبريد. شما بايد مسائل و مشکلات معمولی و روزمره از قبيل اوقات تلخی خانوادگی، بگو مگو با مدير يا کارمندان اداره و غيره را پشت در کلاس بگذاريد و سپس وارد شويد. در کلاس بايد خوش‌ اخلاق باشيد. دانش‌آموزان اغلب تحث تأثير نوع روحيه معلم خود قرار می‌گيرند.

  13. چيزی را از خود در نياوريد. اگر ناچار به دروغگويی شديد، سعی کنيد دروغ شما فاش نشود. قبلاً گفتيم که معلم بايد اعتماد دانش‌آموزان را جلب کند. گفتن جمله "نمی‌دانم، اما جستجو می‌کنم" کار‌ساز است. گاهی نيز می‌توانيد پاسخ دادن به پرسشی را که جوابش را نمی‌دانيد، به کلاس واگذار کنيد و آن را به اصطلاح، به بحث بگذاريد. با اين سياست، می‌توانيد فرصتی برای فکر کردن دارا شويد.

  14. حواس دانش‌آموزان را پرت نکنيد. منظور ما در اين‌جا، گفته‌ها و کارهايی است که می‌توانند فرايند ياددهی- يادگيری را متوقف کنند، يا به بيراهه بکشانند. تکيه کلام‌های بی‌مورد و زياده از حد، يا بازی کردن با کليد يا چيزی که در دست داريد، عوامل حواس پرتی هستند و از تمرکز دانش‌آموزان به موضوع مورد بحث می‌کاهند.