روش دقيق مطالعه و شناخت طبيعت روش علمی است . روش علمی شامل مراحلی است که از مسئله آغاز می شود و با بيان فرضيه ، جمع آوری اطلاعات ، بررسی فرضيه ، تنظيم قانون و بيان نظريه ادامه می يابد . يکی از روشهای جمع آوری اطلاعات آزمايش است که در اين مقاله مورد بحث قرار می گيرد . در ايران فعاليت آزمايش شامل خواندن و نوشتن ، نمايش ، کار در آزمايشگاه و پژوهش در جامعه بوده است که در زير توضيح داده می شود . بعضی از آزمايشهايی که اثری در جامعه داشته است نيز معرفی می شود . سرانجام توجه خوانندگان را به وضع موجود و وضع مطلوب جلب می کنيم .

  مقدمه

  علوم تجربی فرايندی است که يکی از مراحل مهم آن تجربه و آزمايش است. کامل‌ترين محل تجربه و آزمايش برای علوم طبيعی، طبيعت در حال تغييراست. اما دانشمندان برای کنترل عوامل مؤثر بر رويدادها، محدوده‌ای را برای کار خود انتخاب می‌کنند و در آنجا با ابزارهای مشخص و روش معين به آزمايش می‌پردازند.

  در مراکز آموزشی که می‌خواهند يادگيرندگان ، علاوه بر فرآورده های علم با فرايند علم نيز آشنا شوند به آزمايش و آزمايشگاه توجه می‌کنند. در ايران فعاليت‌های آزمايشگاهی تاکنون به صورت‌های گوناگون انجام شده که در زير به معرفی آن‌ها می‌پردازيم .

  1- نوشتن و خواندن طرح آزمايش

  ما در ايران و در کتاب‌های درسی با اين روش آشنا هستيم. معمولا شرح آزمايش را در کتاب می‌نوشتند و تصويرهايی را با آن ‌ها همراه می‌کردند و در پايان نتايجی به نوشته‌ها اضافه می‌کردند. در کتاب‌های درسی فيزيک برای بسياری از اين آزمايش‌ها نام و عنوان هم وجود داشت. مثلا آزمايش سطح شيب‌دار، سقوط آزاد گاليله ، آزمايش تجزيه نور نيوتن، آزمايش ارشميدس، آزمايش پاسکال، آزمايش قانون آتوود و ....

  نويسنده اين سطور در دبيرستان با اين نوع آزمايش فيزيک خواند و امتحان داد. و نمره گرفت بدون آنکه وسيله آزمايشگاه را ببيند و آن را لمس کند.

  2- انجام آزمايش به وسيله دبيران

  در بعضی از مدارس که يک نمونه از وسايل آزمايشگاه وجود دارد، دبير در محل کلاس و يا آزمايشگاه،‌آزمايش را با وسايل موجود انجام می دهد و دانش‌آموزان کارهای نمايشی را می‌بينند و مطالبی را که خوانده‌اند تأييد می‌شود. و بعد هم فراموش می‌کنند.

  3- آزمايش بوسيله دانش‌آموزان

  اين کار در دوره‌های دانشگاهی معمولاً صورت می‌گيرد و دانشجويان با استفاده از دستور کار آزمايشگاه در ساعت معين خود به انجام آزمايش می پردازند و بعد گزارش عملياتی که انجام داده و نتايجی که به دست آورده‌اند نوشته و نگهداری می‌کنند يا به مسئول آزمايشگاه تحويل می دهند. اين کار کم کم در بعضی از مدارس تهران و شهرستان‌ها شروع شده است. اشکال کار آن است که آزمايشگر به جای يافتن يک نتيجه جديد فقط آنچه را قبلاً بدست آورده بود تاييد می‌کند.

  4- کار عملی و آزمايش در محيط طبيعی يا اجتماعی

  در ايران اين نوع فعاليت آزمايشگاهی سابقه نسبتا طولانی دارد و به سال‌های اوليه دارالفنون که استادان خارجی در آنجا تدريس می‌کردند، بر می‌گردد. آنها معمولاً محصلين را به کار می‌گرفتند که نمونه‌ای از آنها را معرفی می‌کنيم. و ياد آن استادان خارجی و جانشينان ايرانی آن‌ها را گرامی می‌داريم در ضمن اعلام می‌شود که اين‌گونه‌آزمايش‌ها می‌تواند به يادگيری دانش‌آموزان کمک کند و در زندگی فرد و جامعه مؤثر واقع شود.

  نخستين آزمايش و آزمايشگاه در ايران

  مدرسه دارالفنون در سال 1268 ق / 1230 ش در تهران تأسيس شد و استادان خارجی به کار تدريس علوم جديد پرداختند. در سال‌های اوليه دروس بطور نظری تدريس می‌شد. استادان مطالب خود را به زبان فرانسه درس می‌دادند و مترجمين ‌ايرانی گفته‌ها را به فارسی ترجمه می‌کردند. شاگردان بخش طب و جراحی پس از يک سال کار عملی خود را آغاز کردند و اولين کار آن‌ها در آوردن سنگ مثانه بود که بوسيله دکتر پولاک و طبيب سفارت روسيه بيرون آورده شد.

  در سال 1272 ق / 1234 ش موسيو فوکاتی معلم فيزيک و شيمی و دواسازی به همراه فرخ خان امين الملک به فرنگستان (‌فرانسه )‌رفت و وسايل يک آزمايشگاه مناسب را با خود به ايران آورد و کار آزمايش و آزمايشگاه و فعاليت عملی در ايران شروع شد . ( وقايع اتفاقيه ،‌نمره 411 ، 2 ) که به ترتيب نمونه‌ای را شرح می‌دهيم.

  1. تعيين ارتفاع کوه دماوند و تهيه نقشه تهران

  در روزنامه وقايع اتفاقيه به تاريخ 1275 ق / 1237 ش مطلبی به اين مضمون می‌خوانيم «عالی جاهان محمد صادق خان قاجار، مصطفی قلی‌خان و ميرزا فتح الله شاگردان مدرسه (‌دارالفنون ) که در علم هندسه و مساحت در نزد عالی‌جاه موسيو کرشيش معلم دارالفنون تحصيل کرده‌اند را علی قلی ميرزا اعتضادالسلطنه و رئيس مدرسه مأمور نمودند که رفته ارتفاع قصر مبارکه اقدس همايون ناصرالدين شاه را در نياوران از سطح تهران و بعد از آن ارتفاع کوه دماوند و بعضی جاهای ديگر را مشخص نمايند.»

  آنان نيز وظيفه خود را انجام و گزارش آن را به شاهزاده دادند ( محبوبی ، 1370 ، 267 ) در دنباله مطلب آمده است که عباسقلی دنبلی ،‌محمد حسين اصفهانی و ميرزا اسماعيل همان سال به تعيين ارتفاع کوه البرز رفتند و در مدت ده روز آن را مشخص نمودند.

  بعلاوه محمد تقی مقدم و ذوالفقار بيک محلاتی به راهنمايی موسيو کرشيش در ظرف سه ماه نقشه تهران را کشيدند و مقرر شد که بزودی 1200 عدد از اين نقشه چاپ شود و شاگردان ديگر نيز در درس خود به کارهای عملی می‌پرداختند.

  2 . تلگراف ميان دو کلاس

  ساعت 8 روز 24 ماه مه سال 1844 م برابر 19 ارديبهشت 1223 شمسی نخستين پيام تلگراف توسط مورس بين واشنگتن و بالتيمور با اين جمله شروع شد .

  «وه که پروردگار ما چه کارهای شگرف دارد»

  سيزده سال بعد دانش‌آموزان مدرسه دارالفنون به راهنمايی معلم علاقمند فيزيک و شيمی خود، موسيو کرشيش نمساوی (اتريشی) نخستين فرستنده و گيرنده تلگراف را در اسفند 1236 ساختند و با سيم کشی ميان دو کلاس مدرسه، مخابره آزمايشی تلگراف را در حضور ميرزا آقاخان نوری صدراعظم انجام دادند. ناصرالدين‌شاه از شنيدن خبر موفقيت اين طرح شاد شد و توسط صدراعظم از وزير علوم، علی قلی ميرزا اعتضادالسلطنه، عموی دانشمند خود اظهار رضايت کرده و به موسيو کرشيش خلعت التفاوت کرد و به عالی‌جاه رضاقلی خان هدايت معروف به لله باشی و شاگردان توپچی که در اين کار دخيل بودند اکرام و انعام تمام به ظهور آورد و به هريک انعام مرحمت کردند.

  ( معتمدی ، 1376 ، 31 )

  اثر اين آزمايش در جامعه – آزمايشی که ميان دو کلاس درس در دارالفنون صورت گرفت سبب شد که به دستور ناصرالدين شاه در تهران بين قصر گلستان و باغ لاله زار ( خيابان لاله زار کنونی ) سيم تلگراف کشيده شود. پس از آن خط تلگراف ميان تهران و زنجان (چمن سلطانيه) کشيده شد و به تدريج تلگراف در سراسر کشور برقرار شد. «اين صنع شگفت که از آيات و آثار بزرگ قدرت الهی است در سنه 1274 هجريه نخست به حکم بندگان اعلی حضرت قدر قدرت اقدس شاهنشاهی صان الله سلطانه عن التناهی از عمارت سلطنتی دارالخلافه تهران تا باغ لاله زار کشيده شد و در سال يکهزار و دويست و هفتاد و پنج هجری شمسی شروع به حرکت نموده به مباشرت نواب رضوان مآب علی قلی ميرزا اعتضاد السلطنه عفی الله عن سيئاته تا خطه سلطانيه و چمن قنقرالنگ امتداد يافت»‌ ( اعتماد السلطنه، 1363، 129 )

  3. فرستادن بالون به هوا :

  در دارالفنون آزمايشگاه‌های فيزيک، شيمی داروسازی دائماً در کار و فعال بودند و ترکيباتی از نوع «سولفات دوزنگ، سولفات دوفر، اسيد دوپتاس، تترا دار جان و کربنات دوپاس می ساختند».

  وقايع اتفاقيه ،‌نمره 102 ، 1 و 2 و 3 ) در کلاس هم نقشه می‌کشيدند و علم و عمل را با هم می‌آموختند.

  يکی از کارها تهيه گاز هيدروژن و فرستادن بالون به هوا بود. ناصرالدين شاه در خاطرات خود می‌نويسد:

  «روز شنبه ( 8 ربيع الاول 1294 / 1877م ) پنج ساعت به غروب مانده دو بالون از جلوخان مدرسه معلم خانه آسمان رفت، ما بعد از صحبت با وزراء در باغ رفتيم بالای شمس العماره، حرم هم پشت بام اندرون ها بودند. کل تهران هم از زن و مرد روی بام‌ها و کوچه‌ها و غيره بودند. بالون اولی قرمز رنگ بود، هوا رفت، ‌اما کم وافتاد در باغ سپهسالار مرحوم، مردم هم رفتند، ما بوديم در بالای شمس العماره، سياچی، امين السلطنه، عضد الملک، اديب الملک، فرخ خان، باشی، وجيه و غيره بودند. بعد بالون سفيد بزرگ برش فرنگی باد شد، باز همه مردم دوباره جمع شدند در بام ها و غيره، اين دفعه بالون بسيار خوب هوا رفت، نيم ساعت درست روی آسمان شهر ايستاده بود، دو هزار ذرع هم بلکه بيشتر هوا رفت. خيلی خيلی تماشا داد دو نفر با هم با اين بالون بالا رفتند، بالاخره در باغ نظاميه يا باغ سپهسالار حاليه افتاد، بالون هم پاره شد. خلاصه خيلی خيلی تماشا داد. هيچ وقت همچه تماشا مردم نکرده بودند» ( گنجينه تهران ، 1368 ، 128 )

    4. هديه نوروزی

  نخستين دبيرستان در ايران در سال 1315 ق / 1276 ش در تهران داير شد. دوازده سال پس از تأسيس مدرسه متوسطه اولين کتاب فيزيک دبيرستان را با عنوان «حکمت طبيعی اصول علم فيزيک» مرحوم محمدعلی فروغی ( ذکاء الملک ) نوشت. بعد از وی سيد منيرالدين کاشانی دوره متوسطه فيزيک را در سال 1336 قمری / 1297م، مطابق برنامه مصوب وزارت معارف نوشت. در سال 1304 شادروان احمد آرام که فارغ التحصيل دارالفنون بود و ديپلم متوسطه را گرفته بود به تدريس فيزيک و شيمی پرداخت. او متوجه شد که درس‌های تجربی بصورت نظری و بدون فعاليت آزمايشگاهی تدريس می‌شود. ايشان به ابتکار جديدی دست زد و کتابی با عنوان هديه سال نو «‌مجموعه تجربيات فيزيکی و شيميايي» منتشر کرد.

  «هديه سال نو» نخستين کتاب آموزشی در کارهای آزمايشگاهی شامل آزمايش های فيزيک و شيمی است که استاد احمد آرام آن را در بهمن سال 1304 تأليف کرده است. مؤلف بزرگوار در مقدمه اين کتاب نوشته است:

  به شاگردان عزيزم :

  مباحثی که راجع به علوم طبيعی در مدرسه می‌بينيد، و تا اندازه ی ممکن عملياتی نيز درباره آن ها می‌شود، تصور می‌کنم به اندازه کافی نباشد که همه حس کنجکاوی و ذوق طبيعی و فطری که نسبت به اين قسمت از علوم در شما مشاهده می‌شود، قانع سازد.

  سؤالات نيکويی که اغلب طراحی می‌کنيد کاملا واضح می‌سازد که دماغ شما فوق‌العاده قابل نمود ترقی است. اين نمود ترقی از چه راه بهتر انجام می‌گيرد؟ چطور می‌توانيد از مشاهدات روزانه خود نتيجه بگيريد؟ چگونه اين مشاهدات را بايد با قضايای علمی تطبيق کنيد؟

  هنوز اين سؤالاتی هستند که پس از چندين مرتبه وقت در مشاهدات خودتان و تقليد آن‌ها به واسطه تجربيات، اجوبه صحيحه برايشان خواهيد يافت. يک سؤال ديگر هنوز باقی است. چطور تجربيات طبيعی را به وسايل ساده انجام دهيم؟ کتاب کوچک من که يادگاری از سال جديد و در واقع عنوان عيدی 1 دارد و تا اندازه‌ای رفع مشکل اخير را می‌کند. تجربيات آن را به دقت بخوانيد و در ضمن تجربه‌ها را با آلات متنوع و مختلف به سليقه خودتان عمل کنيد. نکات مهم را در خاطر خود ضبط کنيد. آن وقت خواهيد دانست که يک دوره مقدمات علوم را تجربه کرده و هميشه در نظر داريد.

  کتاب استاد احمد آرام در قطع جيبی در 72 صفحه تأليف شده است. در سه صفحه اول آلات لازمه برای تجربيات شامل چراغ الکلی ، سه پايه ، پايه برای نگه داشتن قرع ، طشت آب ، قرع بلوری ، لوله ، سوهان ، چند نعلبکی را شرح می دهد . سپس در 4 صفحه به اعمال مهمی که در تجربيات لازم است مانند سوراخ کردن چوب پنبه، بريدن و خم کردن لوله شيشه‌ای می‌پردازد و سرانجام روش انجام دادن 106 تجربه ( آزمايش ) را شرح می‌دهد.

  استاد آرام يکی از نخستين مؤلفان کتاب‌های درسی و آموزشی بود که هم به تنهايی و هم با کمک ديگران کتاب‌های فيزيک و شيمی دبيرستان را تأليف کرد. علاقه‌ای که به اميرکبير داشت نام مجموعه‌ای از کتاب‌های خود را به نام «مجموعه امير»‌ نامگذاری کرد. احمد آرام تا حدود سال 1330 نزديک به چهل جلد کتاب درسی و آموزشی نوشت. نمونه‌ی کتاب‌های او ترجمه‌ی «تکامل علم فيزيک» تأليف اينشتين است که يکی از کتاب‌های پرارزش آموزشی فيزيک است. از آن پس تا سال 1382 به ترجمه‌ی کتاب‌های پرارزش و فراوانی مشغول بود و از چهره‌های ماندگار فرهنگ ايران شد.

  5. نخستين راديو

  نخستين راديو که در ايران و در آزمايشگاه وتوسط دانشجويان ساخته شد مربوط به سال 1310 است. دکتر کمال الدين جناب ( 1287 – 1385 ش ) از دوران تحصيل خود در مدرسه متوسطه اصفهان با احترام ياد می‌کند و می‌گويد ما در مدرسه کارهای آزمايشگاهی انجام می‌داديم. مرتب فشار هوا ، دما ، جهت و سرعت باد را اندازه می‌گرفتيم و در دفتر ثبت و ضبط می‌کرديم. نقشه‌برداری و نقشه‌کشی جزو کار ما بود.

  دکتر جناب در سال 1308 در دارالمعلين عالی تهران در رشته فيزيک و شيمی دوره ليسانس را شروع کرد. وی درباره ساختن اولين راديو می‌گويد: من معتقدم افرادی که می‌خواهند کتاب‌های درسی تأليف کنند حتما بايد سابقه تدريس داشته باشند. يکی از مؤلفانی که من واقعا به او اعتقاد دارم آقای احمد آرام است. آقای آرام شخص واقع بينی است. ايشان هم معتقدند که آموزش دروس علمی مانند فيزيک و شيمی بايد همراه با آزمايش و عمل باشد.

  يکی از معلمان مقاله‌ای در روزنامه نوشته بود و اعتراف کرده بود که ما در آموزشگاه‌ها خلاقيت دانش‌آموزان را خفه می‌کنيم. مرحوم دکتر حسابی از يک نظر کاملا ممتاز بود؛ او معتقد بود که بايد علوم رواج پيدا کند. او واقعا مؤسس اين فکر در ايران بود. شما دکتر حسابی را وقتی ديديد که ايشان بازنشسته شده بودند. او کارهای تحقيقی و مطالعاتی می‌کرد. عضو پايه‌گذار فرهنگستان بود و تعصب خاصی برای استفاده از واژه‌های فارسی داشت. ايشان خيلی به کارهای عملی توجه داشت. ما شيشه‌گری و لحيم‌کاری می‌کرديم. او خودش اين کارها را می‌کرد و توقع داشت ما هم اين کارها را بکنيم. ما خودمان آکومولاتور را با موتور پر می‌کرديم. موتور را با هندل روشن می‌کرديم. ما در زمان تحصيل در دارالمعلمين عالی راديو نديده بوديم. و با راهنمايی آقای دکتر حسابی يک دستگاه راديو ساختيم و ظرفيت خازن آن را تغيير داديم تا با فرکانس يک فرستنده به حالت رزونانس درآمد. چون بلندگو نداشتيم از گوشی يک تلفن استفاده کرديم و برای اولين بار صدای موسيقی را از راديو شنيديم. از آقای دکتر حسابی پرسيدم اين موسيقی مال کجاست؟

  گفتند مال نزديکترين فرستنده ايست که در تفليس قرار دارد و همين وسيله‌ای شد که ساخت آن را به دانشجويان نشان دهيم ساخت اين راديو سبب شد که دانشجويان هريک راديو ساختند و پيش از آن که در سال 1319 در ايران فرستنده راديو داير شود با راديوهای دست ساخت خود از فرستنده‌های خارجی استفاده می‌کردند.

  6. آزمايش فوکو در پانتئون و مدرسه‌ی سپهسالار

  الف) در پانتئون 

  ژان برنارلئون فوکو ( 1819 – 1868 ) پزشک فرانسوی که پس از آشنايی با فيزو به فيزيک علاقمند شد و تا پايان عمر در اين راه کوشيد بطوری که اورا بيشتر فيزيک‌دان می‌دانند تا پزشک. کار علمی که باعث شهرت فوکو شد، آزمايشی است که از سال 1851 آغاز کرد. وی که تفکرات عميقی در اصول مکانيک داشت، با خود می‌گفت که هرگاه آونگی را به نوسان درآوريم، اين نوسانات در سطح قايم و ثابت انجام می‌گيرد. آن‌گاه چنين انديشيد که اگر آونگ بزرگی را به نوسان درآوريم، از طرفی زمين در زير آن می‌چرخد،‌ و از طرف ديگر سطح نوسان ثابت است. لاجرم وضع اين سطح نسبت به زمين تغيير خواهد کرد. فوکو از نخستين آزمايش خود نتيجه ای به دست نياورد. آنگاه با الهام از افکار دومينيک آراگو 1 درصدد برآمد که از بنای رصدخانه برای انجام دادن آزمايش استفاده کند. متعاقبا ناپلئون سوم مقرر داشت تا وی آزمايش خود را در زير سقف بلند کليسای پانتئون انجام دهد. آونگی که فوکو تهيه کرده بود 67 متر طول داشت و گلوله‌ای به وزن 28 کيلوگرم به انتهای آن آويخته بود. برای اين که تغيير مکان صفحه‌ی نوسان معلوم باشد کف کليسا را با لايه‌ای از ماسه پوشانده بودند.

  پس از آن که کليه مقدمات کار آماده شد، طنابی را که گلوله را به ديوار بسته بود،‌آتش زدند تا گلوله آزادانه رها شود، زيرا اگر آن را با چاقو يا قيچی می بريدند ممکن بود ازتعاشات اضافی وارد در حرکت آونگ شود و نظام حرکت آن را مختل سازد.

  گلوله پس از سوختن طناب حايل خود، آزاد شد و آونگ نوسان خويش را آغاز کرد. جمعيت کثيری نفس‌ها را در سينه حبس کرده و با دقت کامل به حرکات آن چشم دوخته بودند. هرچه زمان می‌گذشت امتداد علامت سوزن بر روی لايه‌ی شن تغيير می‌کرد و اندازه‌ی آن درست برابر مقداری بود که از راه محاسبه برای عرض جغرافيايی پاريس حساب شده بود. بدين ترتيب تماشاچيان عملا ديدند که زمين در زير آونگ حرکت کرده است. (آسيموف، 1355، 890)

  ب- در مدرسه ی سپهسالار 

  مراسم افتتاحيه دانشکده‌ی معقول و منقول (دانشکده الهيات) در روز يکشنبه 27 خرداد سال 1313 در محل دانشکده که در مدرسه سپهسالار (شهيد مطهری) برگزار شد.

  در اين مراسم ابتدا حاج سيد نصرالله تقوی رئيس دانشکده سخنرانی مختصری کرد و سپس آقای ميرزا علی اصغرخان حکمت که کفيل وزارت فرهنگ بود سخنرانی نسبتا مفصلی ايراد کرد و در خاتمه گفت:

  «برای آن که اجتماع امروز ما در اين مکان مقدس متضمن يک فايده‌ی علمی نيز باشد از رفعت ايوان مقصوره‌ی مسجد استفاده نموده و يک تجربه علمی و رياضی که برای اثبات حرکت زمين در پاريس به سال 1851 مسيحی «لئون فوکو» نموده در اين جا نيز جناب آقای ميرزا غلامحسين‌خان رهنما استاد رياضيات عاليه آن را تجديد می‌نمايند و تمنی دارم بعد از توضيع جوايز به تماشای آن بپردازند و البته آقای رهنما برای توضيح تجربه‌ی مذکور با بيانات شافی و کافی خود ما را مستفيض خواهند فرمود.»

  چون خطابه‌ی جناب آقای کفيل خاتمه يافت به هر يک از طلاب علوم که در امتحانات بر ديگران برتری يافته و به مرتبه‌ی اول نايل شده بودند از طرف آقای کفيل وزارت معارف کتب سودمند مفيد چند به رسم جايزه اعطا گرديد.

  سپس آقای بديع الزمان (‌فروزانفر ) بيانات مفصلی در باب تاريخ تأسيس مدارس قديمه در صدر اسلام تا اين عصر نمودند. پس از خاتمه‌ی بيانات ايشان برحسب دعوت آقای کفيل وزارت فرهنگ حضار به تماشای آونگی «پاندول» که آقای ميرزا غلامحسين خان رهنما برای اثبات حرکت وضعی زمين از مقصوره‌ی مسجد آويخته بود رفتند، رشته‌ای که آونگ را نگاهداشته بود به دست اشرف آقای رئيس الوزراء، محمد علی فروغی، ذکاء الملک ) بريده شد و آونگ به نوسان درآمد و چنان که آقای رهنما حساب کرده بودند در مدت پانزده دقيقه سطح نوسان هفت سانتی متر و هفت ميلی متر تغيير يافت و اثبات حرکت وضعی زمين چنان که لئون فوکو در سال 1851 در زير گنبد پانتئون پاريس به همين وسيله آونگ ثابت کرده بود، تجديد شد. 1 (راهنمای دانشگاه تهران، 1317، 9)

  آزمايش آونگ در سال 1318 در دانشسرای مقدماتی تبريز هم انجام شد. اين آزمايش که شرح آن در زندگی نامه‌ی آقای اصغر نوروزيان آمده است مدت 15 روز برای دانش‌آموزان مدارس، سربازان و مردم عادی تکرار شد و آن ها را متوجه حرکت زمين کرد.

  7. آزمايشگاه مرکزی و انجمن آزمايشگاه

  آقای اصغر نوروزيان يکی از پيشکسوتان آموزش فيزيک در ايران است که تجارب خود را درباره آزمايشگاه و تدريس فيزيک چنين نوشته است:

  در خرداد ماه 1317 باموفقيت چشم‌گيری ( شاگرد اولی همه‌ی رشته‌های دانشسرای عالی ) به دريافت درجه‌ی ليسانس در رشته فيزيک و شيمی و علوم تربيتی موفق شدم و وزارت فرهنگ (‌ آموزش و پرورش ) بنده را به جای آقای دکتر روشن زائر به شهر تبريز فرستاد تا در آن جا به تدريس فيزيک و شيمی مشغول باشم‌.

  خيلی علاقه‌مند بودم که کلاس درس فيزيک با آزمايشگاه آن ثابت باشد و دانش آموزان در ساعت های فيزيک، مطالب علمی را توأم با آزمايش در آن جا ياد بگيرند، در نتيجه به توسعه‌ی آزمايشگاه اقدام کردم. در ضمن جست و جو، به اين خبر دست يافتم که آزمايشگاه فيزيکی که سابق، دولت برای دبيرستان‌ها از فرانسه وارد کرده است، در اداره فرهنگ در يک زيرزمين لاک و مهر شده است. به رئيس فرهنگ، آقای حسن ذوقی مراجعه کردم، ايشان که فعال و علاقه‌مند به پيشرفت فرهنگ بود، پس از تحقيق، يک روز بنده را همراه رئيس کارپردازی و حسابداری، همراه خودش به زيرزمين لاک و مهر شده برد. پس از نوشتن صورت جلسه، لاک و مهر را برداشتيم و وارد زيرزمين شديم، منظره‌ی عجيبی ديديم؛ تمام وسايل که از ديرول فرانسه خريداری شده بود، با يک ورقه گرد و خاک پوشانده شده و وسايل چوبی در اثر رطوبت زيرزمين تاب برداشته و اغلب وسايل فلزی زنگ زده بود. آقای ذوقی و همراهان از ديدن اين منظره ناراحت شدند. من گفتم ناراحت نباشيد، تمام اين وسايل را با لطف الهی و همکاری و فعاليت دانش‌آموزان نوسازی می‌کنيم و در مدت کمی تمام آن‌ها را به کار می‌اندازيم و فقط بودجه‌ی کمی برای تهيه‌ی وسايل کار از قبيل رنگ و روغن و ابزار کار و هويه و ... مورد احتياج است و از قرطاس بازی ادارات برای تهيه‌ی لوازم جزئی بيزار هستم‌. فردای آن روز رئيس حسابداری مبلغ 3000 ريال وجه نقد آورد و گفت هرطور مايليد خرج کنيد و کسی رسيدگی نخواهد کرد و خاطر جمع باشيد (البته اين مبلغ در آن زمان پول خيلی زيادی بود). بلافاصله به اطلاع دانش‌آموزان دبيرستان فردوسی رساندم که به زودی انجمن آزمايشگاه تأسيس می‌شود و اشخاصی که ذوق علمی و صنعتی دارند، می‌توانند در اين انجمن شرکت کنند. دو روز بعد، انتخابات انجام گرفت و دانش‌آموزان در کميسيون‌های مختلف مشغول به کار شدند و بلافاصه با چند نفر از هيئت رئيسه ی انجمن به بازار رفتيم و تمام مبلغ را برای خريد چکش، اره،‌ انبر، سوهان، وسايل نجاری، آهنگری، نقاشی، ميخ و پيچ و سيم و رنگ و وسايل الکتريکی و هرچه لازم داشتيم مصرف کرديم و يک اتاق پر از وسايل، با نظم و ترتيب آماده کرديم و وسايل آزمايشگاهی را يکی يکی پاک کرده و روغن کاری و رنگ کاری و مرمت کرديم. پس از به کار انداختن، آن ها را در اتاق ديگری جمع کرديم. در اين موقع دولت ايران به مدارس خارجی، مخصوصا مدرسه‌های امريکايی اطلاع داد که از دادن ديپلم و پايان نامه‌ی تحصيلی به زبان خارجی خودداری کنند و دانش آموزان کلاس های نهايی را برای اخذ ديپلم به ادارات فرهنگ معرفی کنند. در نتيجه مديران اين گونه مدارس مجبور شدند از دبيران ايرانی استفاده کنند تا مطالب درسی را به زبان فارسی تدريس کنند (مثلا برای درس فيزيک از من تقاضا به عمل آمد). سال 1318 تمام مدارس خارجی که در شهرهای بزرگ کشور فعاليت می‌کردند، ‌توسط دولت ايران خريداری شد. اين کار باعث شد که انجمن آزمايشگاه فعاليت بيشتری داشته باشد. مثلا محل دبيرستان دخترانه ی پروين را به دبيرستان فردوسی دادند و همين طور در تمام شهرهای بزرگ اين تحول ايجاد شد. در تهران دبيرستان کالج (‌البرز ) و نوربخش و در تبريز دبيرستان مموريان (ابن سينا) و پروين و همين طور در ساير شهرهای بزرگ دبيرستان دخترانه پروين که به دبيرستان فردوسی پسران داده شد، فضای بسيار بزرگی داشت و کلاس های نوساز و وسيع و تمام تشکيلات آن در اختيار دبيرستان قرار گرفت. در يک گوشه‌ی آن، ساختمان، محل سکونت رئيس دبيرستان بود که دارای اتاق‌های متعدد بود که به انجمن آزمايشگاه داده شد. اتاق پذيرايی را به صورت آمفی تئاتر درآورديم و اتاق غذاخوری را انبار آزمايشگاه کرديم و تمام درس‌های فيزيک کليه‌ی کلاس‌ها در اين اتاق انجام می‌گرفت و فقط دانش‌آموزان در ساعت‌های فيزيک به آن جا می آمدند. اتاق‌های کوچک و بزرگ زيادی بود که هر کدام برای کميسيونی مانند انتشارات‌، سخنرانی‌، کارگاه‌، نمايشگاه، رفع اشکالات علمی و درسی، موسيقی، نمايش، دفتر انجمن و ... تخصيص داده شد. در اين جا خاطره‌ای به يادم آمد که مربوط به کلاس و دبير فيزيک است و برای همکاران تازه کار، دانستن آن خوب است. در اواخر پاييز، برنامه‌ی فيزيک کلاس سوم دبيرستان شامل الکتريسيته‌ی ساکن بود. زنگ اول کلاس سوم الف درس فيزيک داشتند و من اين درس را توأم با آزمايش در اتاق فيزيک ارائه دادم و آزمايش کردم. زنگ اول تمام شد و حالا نوبت کلاس سوم ب بودکه دانش‌آموزان آن کلاس آمدند و نشستند و من همان موضوع فيزيک را با همان وسايل دو مرتبه شروع کردم و گفتم ميله ی لاکی را با پوست گربه مالش می‌دهيم و به آونگ الکتريکی نزديک می‌کنيم، گلوله‌ها جذب می‌شوند‌؛ ولی نشد! باز هم مطلب و آزمايش را تکرار کردم‌، ولی باز آزمايش انجام نگرفت. يادم آمد که استاد آزمايشگاه دانشسرای عالی به ما می گفت که الکتريسيته‌ی ساکن مبحث دلخواه است گاهی آزمايش انجام می‌گيرد و گاهی نمی‌شود و بايستی اين مبحث را از کتاب‌های فيزيک و برنامه حذف شود. ولی من به اين حرف استاد اعتقاد نداشتم. زيرا اگر حذف کردنی بود، قبلا اين کار حداقل در مملکت اروپايی انجام گرفته بود. فکر کردم چه کار بايد کرد؟‌ به دانش آموزان گفتم: زنگ اول برای دانش‌آموزان سوم الف اين درس را دادم و آزمايش‌ها خيلی خوب انجام گرفت. حالا ببينيم چرا اکنون آزمايش‌ها جواب نمی‌دهند؟ به يکی از دانش‌آموزان گفتم که ميله‌ی لاکی و پوست گربه را به مدت ده دقيقه در سرمای حياط نگه دارد و بعد بياورد (تا من فرصت فکر کردن داشته باشم) بعد متوجه شدم که شيشه‌های پنجره کلاس عرق کرده اند، در صورتی که زنگ قبل اين طور نبود و شيشه‌ها خشک بودند. به يک دانش‌آموز ديگری گفتم که پنجره‌ی مجاور ميز آزمايش را باز کند تا هوای سرد بيرون وارد اتاق شود. در اين موقع دانش‌آموزی که پوست گربه و ميله ی لاکی را بيرون برده بود، وارد کلاس شد. آزمايش را تکرار کردم و جواب داد. سپس از دانش‌آموزان نظر آن‌ها را خواستم. هر کس چيزی گفت و بالاخره معلوم شد که زنگ اول که اتاق سرد بود، آزمايش‌ها به خوبی انجام گرفته بود و در مدت يک ساعت که دانش‌آموزان کلاس الف در اتاق بودند هوای اتاق گرم مقدار زيادی بخار آب از تنفس آن‌ها توليد شده بود و ذرات بخار آب يونيزه شده و در حقيقت الکترون‌هايی که در اثر مالش ميله‌ی لاکی با پوست گربه آزاد می‌شدند، توسط يون‌های مثبت بخار آب خنثی و مانع انجام آزمايش می‌شدند.

  از سال 1324 که تأليف کتاب درسی آزاد شد گروه‌هايی کتاب‌های درسی فيزيک تهيه کردند. يکی از اين گروه‌ها گروه زير (رضاقلی زاده، نوروزيان، رهنما) بودند.

  آقای نوروزيان به آزمايش و آزمايشگاه بسيار علاقمند بود و کتاب‌های درسی را که ايشان و همکارانشان می‌نوشتند به شرح آزمايش نيز می‌پرداختند اما متأسفانه کمتر به آزمايش توجه می‌شد و عملا فعاليت آزمايشگاهی در درسی فيزيک فراموش شد.

  نتيجه:

  آنچه مشخص است جامعه‌ا‌ی امروز پيشرفته به حساب می‌آيد که مردم آن دانا و توانا باشند. آزمايش‌های فيزيک که بوسيله خود دانش‌آموزان انجام شود می‌تواند آن‌ها را با علم فيزيک آشنا کند و دست‌های آن‌ها را توانايی بخشد تا بتوانند با دانش فيزيک و مهارت‌های خودبا انواع فن‌آوری‌های زندگی آشنا شوند.

  آيا در مدارس ما آزمايش به صورت مطلوب انجام‌می‌شود؟ شما معلمان خوب می‌دانيد که پاسخ چگونه است چه بايد کرد؟

  منابع :

  1. آسيموف، آيزاک، 1355، دايره‌المعارف علم و صنعت، ترجمه محمود مصاحب، بنگاه ترجمه و نشر کتاب

  2. معتمدی ، اسفند ، 1376 پست و تلگراف و تلفن در ايران . انتشارات مدرسه

  3. اعتماد السلطنه،الماثر والآثار(3ج)، محمد حسن خان،‌ 1363 ،

  4. گنجينه تهران ، 1368 ، مرکز اسناد ملی ايران ، تهران

  5. معتمدی، ‌اسفنديار، 1386 تاريخ آموزش فيزيک در ايران – لوح زرين . تهران

  6. نوروزيان، اصغر 1385 نوروزيان نامه، لوح زرين، تهران

  7. راهنمای دانشگاه تهران،18-1317، جلد اول، دبيرخانه دانشگاه تهران

  1 – در همان سال که شادروان احمد آرام برای دانش آموزان خود هديه سال نو را نوشت ، به خبر زير برمی خوريم : « چون در بودجه هذالسنه مبلغ شش هزار تومان به عنوان لابراتوار مدارس منظور گرديد ، اداره تفتيش مطابق فهرست يکی از بهترين کارخانه های فرانسه که مخصوص تهيه اشيای لابراتوار مدارس است هشت دوره لابراتوار فيزيک و شيمی برای مدارس مرکز و هشت دوره ديگر برای مدارس ولايات پيشنهاد کرده که من حيث المجموع قيمت آن را به پول ايران چها هزار تومان و کسری می شود و بقيه اعتبار را برای مصارف حمل و نقل و غيره اختصاص داده اند که در صورت تصويب خريداری شود » . مجله تعليم و تربيت ، شماره هفتم ، مهر 1304 .

  1 – Dominique Arago

  1 – راهنمای دانشگاه تهران ، جلد اول 18-1317 . نشر از طرف اداره آموزش عالی و ديرخانه دانشگاه ، فصل 17 ، ص 9