زنده ياد ايرج جهانشاهی قاجار(1370-1305) معلم، نويسنده، مترجم و يکی از نامداران ويراستاری ادبيات کودک و نوجوان بود. جهانشاهی بنيان‌گذار و مدير مسوول مجله‌های کمک آموزش پيک بود که در سال 1353 جايزه‌ی جهانی گسترش فرهنگی را به خود اختصاص دادند. او نخستين کتاب فارسی اول دبستان را به همکاری عباس سياحی نوشت که تا چند سال پيش تدريس می‌شد. به علاوه، در زمينه آموزش بزرگسالان و انتشار کتاب‌های ويژه‌ی ‌نوسوادان، خدمات شايانی به آموزش و پروش ايران کرد.

ايرج جهانشاهی تحصيلات ابتدايی و متوسطه را در شهرهای ملاير و اهواز به پايان رساند و درجه‌ی ليسانس جغرافيا و تعليم و تربيت را از دانشکده‌ی ادبيات و دانشسرای عالی دريافت کرد. در سال 1338 از موسسه تحقيقات و مطالعات اجتماعی دانشگاه تهران درجه‌ی فوق ليسانس گرفت و دوره‌ی يک‌ساله ای را نيز در رشته‌ی آموزش بزرگسالان در دانشگاه منچستر انگلستان گذراند. وی همچنين دوره‌‌های کوتاهی را در زمينه‌ی ادبيات کودکان در کشورهای آمريکا، پاکستان و تايلند به مطالعه پرداخت.

جهانشاهی از سال 1324 در وزارت آموزش و پرورش به کار مشغول شد. او در دبيرستان‌های اهواز و سپس تنها دبيرستان مسجد سليمان، به نام دانش، ادبيات، تاريخ، جغرافيا، شيمی و گاهی رياضی درس می‌داد. در آن زمان شرکت نفت هنوز ملی نشده بود و از نظر مالی به دبيرستان دانش کمک می‌کرد. جهانشاهی برای تجهيز آزمايشگاه شيمی مقداری ابزار آزمايشگاهی و مواد شيمييايی تقاضا کرده بود که طی تابستان1329 به دبيرستان فرستاده شده بودند. در جريان مرتب کردن آزمايشگاه و جابه‌جايی يکی از شيشه‌های مخصوص نگهداری محلول‌های شيميايی، ناگهان انفجاری رخ داد و فضای آزمايشگاه از گار آمونياک پر شد. در نتيجه، چشم‌های جهانشاهی به شدت آسيب ديد و چشم چپ او، که عصب آن بر اثر سقوط از بلندی در کودکی آسيب ديده بود. آسيب ديگری را متحمل شد. اين چشم تا پايان عمر او را رنج می‌داد.

از هجده سالگی همکاری با دو سه روزنامه با نام و بی نام را از راه خبرنگاری، نويسندگی، صفحه ‌ آرايی و غلط ‌ گيری چاپی، آغاز کرد . نخستين کتاب او به نام "گل های وحشی" در سال 1 325 ، وقتی که نوزده ساله بود ، منتشر شد. آن کتاب شامل چند قطعه‌ی ادبی و يک داستان کوتاه بود. جهانشاهی از آن هنگام تا 29 تير ماه 1370 در يک عرصه انديشيد ، کار کرد و قلم زد : زبان فارسی و ادبيات کودکان و نوجوانان . بخشی از آثار او در اين عرصه آفريده ذهن او، بخشی بازپرداخت و نوشته او و بخشی نيز به سرپرستی و ويراستاری او بوده است.

از سال 1328 تا 1338 که جهانشاهی در فرهنگ خوزستان کار می ‌ کرد، فعاليت ‌ های پراکنده ‌ ای نيز در کار نوشتن داشت. انتشار "سالنامه فرهنگ خوزستان" و "سالنامه فرهنگ مسجد سليمان" از کارهای اين دوره اوست. پس از آن در تهران، هنگامی که معاون اداره کل آموزش بزرگسالان بود کتاب راهنمای خدمت درده را نوشت و از پايه گذاران تأليف نوشته هايی شد که بعد به صورت چهارده کتاب زير عنوان بخوانيم و بنويسيم و بخوانيم و باسواد شويم برای پيکار با بی سوادی منتشرکرد.

جهانشاهی در سال 1346 کار مهم ديگری را سامان بخشيد آن نوشتن کتاب فارسی اول دبستان با همکاری عباس سياحی بود. او درباره خط زمينه نظراتی داشت که به طور کامل با شيوه ‌ی شادروان باغچه بان جور در نمی ‌ آمد. اما با حل اختلاف اين دو صاحب ‌ نظر ، روشی در آموزش الفبای فارسی پديد آمد که تلفيقی از روش باغچه ‌ بان و جهانشاهی بود. اين کتاب را برادرش، فريدون جهانشاهی که هنرمندی توانا و کارشناس چاپ است، به روشی تازه نوشت و تصويرسازی کرد. اين کتاب تا چند سال پيش در دبستان‌‌ها تدريس می‌شد و در واقع ببش‌تر کسانی که خواندن و نوشتن را در دبستان آموخته‌اند، به خاندان جهانشاهی مديون هستند.

در سال 1343 مرکز تهيه ‌ی خواندنی ‌ ها برای نوسوادان تأسيس شد. جهانشاهی از پايه ‌ گذاران اين مؤسسه بود که چند سال بعد مرکز انتشارات آموزشی نام گرفت . از کارهای برجسته ‌ی آن مرکز ، که او مدير و مسئول آن بود ، انشار مجله ‌ های پيک بود. نخست پيک دانش آموز به شکل آزمايشی در دی ماه 1343 منتشر شد. پس از آن که اين مجله با اقبال خوانندگان خردسالش مواجه شد ، به ترتيب پيک های ديگر تولد يافتند: پيک نوآموز ، پيک کودک ، پيک معلم ، پيک نوجوانان ، پيک جوانان .

مجله های پيک تحول و بنيادی نو در آموزش کمک‌ درسی بود. هنر جهانشاهی اين بود که مطالب آموزنده، علمی و تربيتی را به صورتی شاد و زنده در اختيار کودکان و نوجوانان می ‌ گذاشت. مطالب مجله ‌ ها با دقت و وسواس فراهم می شد. اين دقت و وسواس نه تنها در مضمون نوشته که در بيان آن نيز بود. جهانشاهی در زمينه سادگی و مفهوم بودن مطالب عقيده خاصی داشت. جهانشاهی تلاش می‌کرد واژه ‌ های کتاب ‌ های درسی هر گروه سنی ، مبنای مقال ه‌ها‌ی مجله ‌ های پيک باشد. او توصيه کرده بود واژه ‌ ها و ساختارهای سخن مجله ‌ ها بايد طوری باشد که همه کودکان ايرانی ، از کرد و بلوچ و آذربايجانی بتوانند راحت و آسان از آن سر در بياورند و در نتيجه ‌ زبان فارسی را که زبان مشترک و ملی همه ايرانيان است با علاقه و آرامش بياموزند . .

جهانشاهی از فوت و فن کار چاپ به خوبی آگاه بود. اين آگاهی همراه با دقت نظر در مرکز انتشارات بر همه ‌ی همکاران ش معلوم بود. از نخستين مرحله ‌ی طرح مطالب تا آخری ن مرحله‌های آماده‌سازی و چاپ ، با دلسوزی بر کارها نظارت داشت. دقت نظر او سبب می شد که گاهی پس از چندين بار تصحيح مطالب وقتی که مجله برای امضای نهايی پيش او برده می شد با مروری دقيق يکی دو غلط چاپی بيابد که از زير دست سردبير در رفته بود . دوست و همکاری که خود را مردی اديب و فرهنگ شناس است می گفت: من و معاونم با چهار چشم خود غلط ها را جا می انداختيم و جهانشاهی با نيم چشم خود آن ها را می گرفت !

جهانشاهی گذشته از آن که مدير و مسئول همه مجله های پيک بود، سردبيری پيک نوآموز را هم بر عهده داشت. بيشتر مطالب اين مجله را که برای دانش آموزان کلاس های دوم و سوم دبستان منتشر می ‌ شد ، خودش تهيه می کرد و می نوشت. تنوع نوشته ها، زبان ساده و بيان مهرآميز مجله، برای بچه ‌ هايی که تازه خواندن و نوشتن را ياد گرفته بودند ، دلنشين و جاذب بود . اين نکته کوتاه از حکايتی به نام نشانه های بهار و دوستی نمونه ای از نثر او در پيک نوآموز است : " من به اتاق پدربزرگ رفتم. پدربزرگ داشت نماز می ‌ خواند. من جلو در ايستادم. پدريزرگ مرا نديد. صورتش پير و خسته بود. موهايش مثل برف سفيد بود. آفتاب از پنجره به صورتش می تابيد. نمی ‌ دانم در صورت او چه ديدم . ناگهان باز ياد مريم و عروسکش افتادم. دلم لرزيد. حالی پيدا کردم که نمی ‌ توانم آن را برايتان شرح بدهم. گريه ام گرفت. "

پس از انقلاب دوره شکوفاتری در کارهای جهانشاهی آغاز شد . جهانشاهی در سال 1358 به درخواست خودش بازنشسته شد و رهايی از کارهای اداری به او فرصتی مغتنم داد تا با شور و آز ا دی بيشتر به تأليف و ترجمه و ويراستاری بپردازد. او در اين زمينه چند کار اساسی کرد. تدوين فرهنگ‌نامه‌ای برای کودکان و نوجوانان ايرانی، آرزوی بزرگی بود که با پيوستن جهانشاهی به شورای کتاب کودک و پذيرش سرويراستاری اين مجموعه و دعوت از بزرگانی چون شادروان محمود محمودی، زنده‌ياد هوشنگ شريف‌زاده و اسماعيل سعادت، از دوستان و همکاران قديمی‌اش، به بار نشست. جهانشاهی، دفتری به نام " راهنمای نويسنده و ويراستار " نوشت که شورای کتاب کودک منتشر کرد. او با نگارش اين اثر در واقع راهنمای عملی نگارش و ويرايش مقاله‌های فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان را تنظيم کرد.

اما کار سودمند ديگر او سرپرستی و ويراستاری مجموعه ‌ی "نگاهی به تاريخ علم" برای نوجوانان است، که انتشارات فاطمی بارها آن را چاپ کرده است . دقت و کنجکاوی علمی او و همکارش شادروان هوشنگ شريف زاده در اين مجموعه بارز و آشکار است. هرگز ديده نمی شد که جهانشاهی در کار ويراستاری از چيزی سرسری رد بشود. با حوصله تمام در کتاب ها و متون کاوش می ‌ کرد و تا به درستی مفهوم يا موضوعی يقين پيدا نمی ‌ کرد از جستجو دست بر نمی ‌ داشت.

عدد نام يکی از کتاب‌های مجموعه ‌ی "نگاهی به تاريخ علم" است که ترجمه و بازپرداخت خود جهانشاهی است. به اين دليل بازپرداخت گفته شده است که نويسنده آن آيزاک آسيموف کتاب را برای خوانندگان انگليسی زبان نوشته است. ناگزير جهانشاهی بعضی از نکته های آن را کنار گذاشته و بسياری بر آن افزوده تا برای نوجوانان فارسی زبان مفهوم و سودمند باشد. کتاب عدد چنان سودمند است که بسياری از بزرگتر ها هم که نمی دانند عدد چگونه پيدا شده از خواندنش بهره ‌ مند می ‌ شوند.

اما خلاقيت و هنرمندی جهانشاهی بيش از همه آثارش در ازوپ در کلاس درس و در قصه های من و بابام متجلی است. او افسانه های ازوپ را به صورت نمايشنامه ‌ هايی درآورده است که در کلاس درس بتوان آن را اجرا کرد. نمايش ‌ ها را نسبت به تعداد بازيگران به ترتيب از هم جدا ساخته و دستور صحنه ‌ آرايی داده است . جان کلام هر نمايشنامه را با نوشتن نکته ‌ ای در پايا ن نمايشنامه ذکر کرده است و از مثال ها و شعرهای فارسی در تکميل و تاييد نکته ‌ ها ‌ ، شاهد آورده است.

اثر برجسته ديگر او قصه های من و بابام، طنزی درخشان و آميخته با مهر دارد و بيانی ساده با مفهوم وال. کتاب ها بر اساس نقاشی های اريش ازر نقاش آلمانی نوشته و بازپرداخت شده است. آن چه به اين تصويرهای طنزآميز زندگی کلامی بخشيده است از صفاتی مايه می ‌ گيرد که در خود جهانشاهی بود. او طنزگو و شوخ طبع بود . اما شوخ طبعی او ذره ای ريشخند نداشت و متوجه افراد نبود . بلکه متوجه موقعيت هايی بود که خودش و ديگر آدم ها در آن قرار می گرفتند . طنز و شوخ طبعی در قصه های من و بابام نيز به همين شکل است. موقعيت هاست که آدم را می خنداند ، نه خود آدم ها. قصه های من و بابام اثری فناناپذير در ادبيات کودکان و نوجوانان است که از طرف شورای کتاب کودک نيز کتاب برگزيده سال 1361 عنوان يافت .

نکته جالب توجه ديگر در کار جهانشاهی پيشگفتارها و توضيحاتی است که برای آثارش نوشته است. او همين طور کتاب را پيش خواننده نمی اندازد. با او گفتگو و درد دل می ‌ کند و کودک و نوجوان را به حال و هوای آن چه قرار است بخواند وارد می کند. اين پيشگفتارها و توضيح ‌ها برای قصه ‌ ها، افسانه ‌ ها، کتاب ‌ های علمی و حتی کتاب ‌ هايی مثل بازی های ورزشی و سرگرمی نوشته شده اند. برای مثال در کتاب 42 بازی با 24 چوب کبريت خواننده پيش از شروع می فهمد که آن چه می خواند تنها يک کتاب بازی و سرگرمی نيست؛ کتابی است برای انديشيدن و يافتن راه درست رسيدن به هدف.

او در پيشگفتار کتاب قلم موی جادو، که در سال 1362 منتشر شد می نويسد: "چه بسا در سرزمين های ديگر نيز همين افسانه ها با همين پيام آمده باشد، ستمگر در همه جا هست و ستمديده در همه جا. مهم نيست که قهرمان افسانه راما باشد يا ليانگ يا کودکی با نامی ديگر در سرزمينی ديگر. قلم موی جادو نشانه ای است از آرزوی مبارزه همه ‌ی ستمديدگان با ستمگران. تو را با اين کتاب تنها می ‌ گذارم تا آن را بخوانی و درباره پيام آن بينديشی. فقط دلم می ‌ خواهد بدانم که اگر اين قلم مو در دست تو بود با آن چه می ‌ کردی" . همين جمله آخر که " گر قلم در دست تو بود با آن چه می کردی" کنجکاوی خواننده خردسال را به پيام قصه برمی انگيزد .

آن چه گفته شد نگاهی گذرا به برجسته ترين کارها و تأليفات جهانشاهی بود. اما او ده ‌ ها کتاب ديگر در نوشته يا ويراستاری کرده است که بيش‌تر آن ‌ ها را انتشارات فاطمی چاپ کرده اس ت. او همه اين کارها را با قلبی بيمار اما عاشقانه انجام داد. او مصداق آن چيزی است که خودش درباره اريش ازر پديد آورنده نقاشی ‌ های من و بابام نوشته است که: "به راستی مرگ او پايان زندگی اش نبود. نامش و يادش چون آثارش جاودانه است و همواره در دل کودکان با عشق و دوستی و شادی زنده باقی خواهد ماند. او کوتاه ترين را ه را برای رسيدن به زندگی جاودانی برگزيده بو : از قلب هنرمندی نويسنده به قلب کودکی پر احساس و ساده دل و مهربان".    ايران گرگين

فهرست آثار شادروان جهانشاهی

تنظيم: شورای کتاب کودک

الف : آثار برای کودکان و نوجوانان

• کتاب

1. ازوپ در کلاس درس : بازپرداختی از افسانه های ازوپ ؛ بازپرداخت و تدوين ايرج جهانشاهی .- تهران : فاطمی ، واژه ، 1363.
2. بازی و سرگرمی : تهران : مرکز تهيه خواندنی های نوسوادان با همکاری فرانکلين ، 1345 ( کتاب ‌ های پيک - خواندنی های آسان برای کودکان ).
3. بازی های ورزشی برای رشد ماهيچه ها : ترجمه و نوشته ايرج جهانشاهی . - تهران : فاطمی، واژه ، 1362 .
4. بدن من : تهران : مرکز تهيه خواندنی ‌ های نوسوادان با همکاری فرانکلين، 1345 ( کتاب ‌ های پيک – خواندنی ‌ های آسان برای کودکان ).
5. چشم چشم دو ابرو : نوشته باب هاينتس ؛ بازپرداخت و نوشته ايرج جهانشاهی . - تهران: فاطمی ، واژه ، 1362 .
6. 42 بازی با 24 چوب کبريت : تدوين ايرج جهانشاهی . – تهران : فاطمی ، واژه ، 1362 .
7. خورشيد : تهران : مرکز تهيه خواندنی های نوسوادان با همکاری فرانکلين ، 1345 . ( کتاب ‌ های پيک –خواندنی ‌ های آسان برای کودکان ) .
8. روبهک : نويسنده ايرينا کورشونو . ترجمه شهين گل سرخی ؛ بازپرداخت ايرج جهانشاهی . – تهران : فاطمی ، واژه ، 1369 .
9. شاخ های ملوس : اقتباس از مجموعه بندرهای دور دست . نقاشی از محمد زمان زمانی و فريدون جهانشاهی . تهران : مرکز تهيه خواندنی های نوسوادان با همکاری فرانکلين ، 1345 ( کتاب ‌ های پيک - خواندنی ‌ های آسان برای کودکان ) .
10. شاخ ‌ های ملوس : نوشته کاترين گاربوت ؛ بازپرداخت ايرج جهانشاهی . - نقاشی از فريدون جهانشاهی . تهران : فاطمی ، واژه ، 1368 . ( متن تجديد نظر شده ) .
11. عدد : نوشته آيزاک آسيموف ؛ ترجمه و بازپرداخت ايرج جهانشاهی . - تهران : فاطمی ، واژه ، 1367 .
12. قصه نخودی : تهران : مرکز تهيه خواندنی ‌ های نوسوادان با همکاری فرانکلين ، 1345 ( کتاب ‌ های پيک – خواندنی ‌ های آسان برای کودکان ).
13. قصه های من و بابام : تصوير سازی از اريش ازر ؛ نوشته و بازپرداخت ايرج جهانشاهی . - تهران : فاطمی ، واژه ، 1361. 3 جلد .
14. قلم موی جادو : بر اساس افسانه ای کهن از سرزمين چين ، بازپرداخت ايرج جهانشاهی ؛ نقاشی از دمی . - تهران : فاطمی ، واژه ، 1362.
15. کتاب فارسی برای کلاس اول دبستان : تأليف ايرج جهانشاهی و عباس سياحی . - تهران : وزارت آموزش و پرورش ، سازمان تأليف کتاب های درسی ايران ، 1345 .
16. کنراد ، پسرک ساخت کارخانه : نوشته کريستينه نوستلينگر ؛ ترجمه ايرج جهانشاهی . - تهران : فاطمی ، واژه ، 1369 .
17. گل های وحشی : نوشته ايرج جهانشاهی . تهران: 1325 .
18. يک روز با ملانصرالدين : تهران : مرکز تهيه خواندنی های نوسوادان با همکاری فرانکلين ، 1345 ( کتاب ‌ های پيک – خواندنی ‌ های آسان برای کودکان ) .

• مقاله

1. از هر دری سخنی : پيک نوجوانان ، 4 ( 10 ) اسفند 1354 : 22-23 .
2. بازی با اعداد : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 1 ) مهر ، 1351 : 11/ دوره جديد ( 2 ) ، 135: 27 .
3. بازی با عدد : پيک نوجوانان ، دوره جديد ( 2 ) : 27 .
4. بهترين دوست ما ، کتاب : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 13 ) فروردين 1351 : 3- 5 .
5. توفان در خانواده : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 13 ) اسفند 1351 : 12 – 13 .
6. چگونه می خوانی و چه می خوانی : پيک نوجوانان ، دوره جديد ( 2 ) مهر 1351 : 2 .
7. حرف های ابجد و ماده تاريخ : پيک نوجوانان ، 3 ( 13 ) فروردين 1355 : 24 – 25 .
8. در انتظار پاسخ تو : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 15 ) ارديبهشت 1352 : 3 – 4 .
9. درخت من : پيک نوجوانان،‌6 ( 6 ) دی 1366 : 8 – 13 .
10. روزی به نام روز مادر : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 6) آذر 1351 : 2 .
11. روشی جهانی برای اندازه گيری : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ، 4 (3 ) آبان 1354 : 22 – 23 .
12. زنگ تفريح : پيک نوجوانان، دوره آزمايشی ، ( 5 ) آذر 1351 – ( 15 ) ارديبهشت 1352 ، ده شماره .
13. زنگ تفريح : پيک نوجوانان ، دوره جديد ( 6 ) آذر 1351 – ( 2 ) آبان 1356 ، 39 شماره .
14. شما و تلويزيون : پيک نوجوانان ، 4 ( 9 ) بهمن 1354 : 12 – 14 .
15. صرفه جويی در برابر گرانی : پيک نوجوانان ، 4 ( 2 ) آبان 1354 : 26 – 28 .
16. ظرف های زباله : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ، ( 4 ) آبان 1351 : 108 – 109 .
17. عکاسی هم يک هنر است : پيک نوجوانان ، 4 (11 ) اسفند 1354 : 20 – 23 .
18. فنجان پرنده : پيک نوجوانان ، دوره جديد ( 4 ) آبان 1351 : 103 .
19. مگر راستگويی گناه است ؟ : پيک نوجوانان ، دوره جديد ( 10 ) بهمن 1351 : 3 – 4 .
20. می شنوی يا گوش می دهی ؟ : پيک نوجوانان ، دوره جديد ( 4 ) آبان 1351 : 2 .
21. نوجوانی چيست ؟ : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 3 ) آبان 1351 : 2 .
22. ورزش : ورزشکار خوبی باشيم : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 1 ) مهر 1351 : 12 -13 .
23. ورزش : پرتاب کردن و گرفتن توپ : پيک نوجوانان ، دوره جديد ( 2 ) مهر 1351 : 50 – 51 .
24. ورزش : توپ زدن با پا : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ، ( 3 )‌آبان 1351 : 22 -23 .
25. ورزش : بازی توپ و گلدان : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 3 ) آبان 1351 : 25 .
26. ورزش : پشتک و وارو ، سه پايه : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 4 ) آبان 1351 : 104 – 105 .
27. ورزش : سه تمرين ورزشی : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 5 ) آذر 1351 : 150 – 151 .
28. ورزش : طناب بازی ، بشين و پاشو ، بخواب و پاشو : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 6 ) آذر 1351 : 14 – 15 .
29. ورزش :سه جور شنا : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ، ( 7 ) دی ماه 1351 : 6 – 7 .
30. ورزش : بازوهای نيرومند : پيک نوجوانان ، دوره جديد ، ( 8 ) دی ماه 1351 : 26 – 27 .
31. ورزش : به رشد ماهيچه ها کمک کنيد : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ، ( 9 ) بهمن 1351 : 20 – 21 .
32. ورزش : بازی ها و مسابقه ها : پيک نوجوانان ، دوره آزمايشی ( 14 ) فروردين 1352 : 22 – 23 .
33. ورزش : ورزش نوجوانان : پيک نوجوانان ،‌ 2 ( 1 ) مهر 1352 : 14 – 15 .
34. ورزش : بازی های ورزشی : پيک نوجوانان ،‌3 ( 2 ) مهر 1352 : 18 – 19 .
35. ورزش : نيرومندی و چابکی و نرمش بدنتان را بيازماييد : پيک نوجوانان ، 2 ( 3 ) مهر 1352 : 24 – 25 .
36. ورزش : نيرومندی و چابکی و نرمش بدنتان را بيازماييد : پيک نوجوانان ، 2 ( 2 ) آبان 1352 : 10 – 11 .
37. ورزش : 4 تمرين ورزشی برای رشد ماهيچه ها : پيک نوجوانان ، 2 ( 4 ) آبان 1352 : 26 – 27 .
38. ورزش : بازی ها و مسابقه ها : پيک نوجوانان ، 2 ( 5 ) آذر 1352 : 22 – 23 .
39. ورزش : چهار بازی برای رشد ماهيچه ها : پيک نوجوانان ، 2 ( 7 ) آذر 1352 : 26 – 27 .
    ورزش : پنج بازی برای زورآزمايی : پيک نوجوانان ، 2 ( 8 ) دی 1352 : 20 -21 .
40. ورزش : چند تمرين ورزشی برای رشد ماهيچه ها : پيک نوجوانان ، 2 ( 9 ) بهمن1352 : 26 – 27 .
41. ورزش : شش بازی برای زورآزمايی : پيک نوجوانان ، 2 ( 10 ) بهمن 1352 : 26 – 27 .
42. ورزش : بازی های سر پا : پيک نوجوانان ، 2 ( 11 ) بهمن 1352 : 24 – 25 .
43. ورزش : پيک نوجوانان ، 2 ( 12 ) اسفند 1352 : 22 – 23 .
44. ورزش : نگهداری تعادل بدن : پيک نوجوانان ، 2 ( 12 ) فروردين 1353 : 12 – 13 .
45. ورزش : پنج بازی برای رشد ماهيچه ها : پيک نوجوانان ، 2 ( 14 ) فروردين 1353 : 26 – 27 .
46. ورزش : بازی های ورزشی : پيک نوجوانان ، 3 ( 1 ) مهر 1353 – (6 ) آذر 1353 ، 5 شماره .
47. ورزش : بسکتبال خردسالان يا مينی بسکتبال : پيک نوجوانان ،‌3 ( 7 ) دی 1353 : 9 – 11 .
48. ورزش : واليبال خردسالان يا مينی واليبال : پيک نوجوانان ، 3 ( 8 ) دی 1353 : 22 – 23 .
49. ورزش : بازی های ورزشی : پيک نوجوانان ، 3 ( 9 ) بهمن 1353 – ( 12 ) اسفند 1353 ، چهار شماره .

· ويرايش

1. آسيموف ، آيزاک . اتم : ترجمه هوشنگ شريف زاده ؛ ويراستار ايرج جهانشاهی . تهران : فاطمی ، واژه ، 1364 .

2. آسيموف ، آيزاک . الکتريسيته : ترجمه محمود محمودی ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1367 .

3. آسيموف ، آيزاک . انرژی :ترجمه اسماعيل سعادت ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1365 .

4. آسيموف ، آيزاک . انرژی هسته ای : ترجمه محمود محمودی ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1365 .

5. آسيموف ، آيزاک . انان در فضا : ترجمه توفيق حيدرزاده ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1365 .

6. آسيموف ، آيزاک . دنباله دارها: ترجمه محمد شريف زاده ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1367 .

7. آسيموف ، آيزاک . دينوزورها : ترجمه محمود محمودی ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1364 .

8. آسيموف ، آيزاک . زمين لرزه : ترجمه نسرين امير حسينی ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1367 .

9. آسيموف ، آيزاک . شکل زمين : ترجمه هوشنگ شريف زاده ؛ ويراستار ايرج جهانشاهی . تهران :فاطمی ، واژه ، 1367 .

10. آسيموف ، آيزاک .قاره قطب جنوب : ترجمه محمود محمودی ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1364 .

11. آسيموف ، آيزاک . ميکروب ها : ترجمه اسماعيل سعادت ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1364 .

12. آسيموف ، آيزاک . نفت : ترجمه محمود محمودی ؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1365.

13. آسيموف ، آيزاک . ويتامين ها : ترجمه شهناز خانلو؛ ويراستاران ايرج جهانشاهی ، هوشنگ شريف زاده . تهران :فاطمی ، واژه ، 1365.

14. باک ، پرل . س . موج بزرگ : ترجمه ثريا قزل اياغ ؛ نقاشی کازوميزامورا ؛ ويراستار ايرج جهانشاهی . تهران : فاطمی ، واژه ، 1363 .

15. رؤوف ، علی . يک ميليون : ويراستار ايرج جهانشاهی . تهران : فاطمی ، واژه ، 1364 .

16. شرلاک ، فيليپ . ام . آنانسی آدم عنکبوتی : مجموعه ای از قصه های عاميانه جامائيکا . ترجمه محمد هدايی ؛ ويراستارايرج جهانشاهی . تهران : فاطمی ، واژه ، 1363 .

ب . آثار برای نوسوادان بزرگسال

1. جهانشاهی ، ايرج : تهران : کيته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
2. جهانشاهی ، ايرج ؛ سياحی ، عباس ؛ ايمن ، ليلی . بخوانيم و بنويسيم : برای آموزش بزرگسالان . تهران : اداره کل آموزش بزرگسالان ، با همکاری کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
3. جهانشاهی ، ايرج ؛ سياحی ، عباس . بهداشت و تندرستی برای آموزش بزرگسالان : نقاشی از عزيز الله پايان . تهران : کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
4. جهانشاهی ، ايرج . دين ... : تهران ؛ کميته ملی پيکار با بيسوادی ، 1346 .
5. جهانشاهی ، ايرج ؛ سياحی ، عباس . راهنمای تدريس بخوانيم و بنويسيم : تهران : وزارت آموزش و پرورش ، اداره کل آموزش بزرگسالان ؛ با همکاری کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
6. جهانشاهی ، ايرج . سرزمين ما : تاريخ ايران برای آموزش بزرگسالان . تهران : کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
7. جهانشاهی ، ايرج ؛ سعادت ، اسماعيل .سرزمين ما : جغرافيای ايران برای آموزش بزرگسالان . تهران : کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
8. جهانشاهی ، ايرج . سرزمين ما : قوانين و مقررات اجتماعی برای آموزش بزرگسالان . تهران : کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
9. جهانشاهی ، ايرج ؛ سياحی ، عباس . شعر و داستان برای بزرگسالان : تهران : کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
10. جهانشاهی ، ايرج . کار در کارخانه ... : تهران : کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی، 1346 .
11. جهانشاهی ، ايرج . کتاب حساب بزرگسالان برای تدريس در کلاس پيکار بابيسوادی : تهران : کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .
12. جهانشاهی ، ايرج . ما و ديگران : نامه نويسی برای آموزش بزرگسالان . تهران : کميته ملی پيکار جهانی با بيسوادی ، 1346 .

ج . آثار برای بزرگسالان

1. شپرد ، تی .بی . آموزش و پرورش زنده : ترجمه احمد آرام ؛ ويراستار ايرج جهانشاهی . تهران : پيک ، مرکز انتشارات آموزشی ، وزارت آموزش و پرورش ؛ انتشارات سروش ، 1357 .
2. جهانشاهی ، ايرج ؛ انوری ، حسن . آيين نگارش و ادبيات کودکان و نوجوانان : برای سال دوم مراکز تربيت معلم رشته تربيت معلم رشته علوم انسانی تربتی معلم راهنمايی . دفتر تحقيقات و برنامه ريزی و تأليف کتاب های درسی ، ( دستنويس آماده چاپ ) .
3. جهانشاهی ، ايرج ؛ سياحی ، عباس . راهنمای تدريس کتاب فارسی برای کلاس اول دبستان : ترهان : وزارت آموزش و پرورش ، سازمان کتاب های درسی ايران ، 1345 .
4. جهانشاهی ، ايرج . راهنماينويسنده و ويراستار : تهران : شورای کتاب کوک ، 1360 .
5. جهانشاهی ، ايرج . " کودک ، کتاب ،خانواده " : فرهنگ و زندگی ، ( 16 ) پاييز 1353 : 11 – 33 .
6. جهانشاهی ، ايرج. " مفتش ، بازرس ، راهنمای تعليماتی " : ماهنامه آموزش و پرورش ، 35 ( 10 – 9 ) 1344 : 95 – 105 .
7. جهانشاهی ، ايرج. " يادی از فردوس وزيری نويسنده صقه های کودکان " : گزارش شورای کتاب کودک ، 17 ( 3 ) 1358 : 8 – 10 .

د . مديريت نشريات

1. پيک نوجوانان : مدير مسئول ايرج جهانشاهی . وزارتآموزش و پرورش ، مرکز انتشارات آموزشی ، 1349 – 1357 .

2. پيک دانش اموز : مدير مسئول ايرج جهانشاهی . تهران : وزارت آموزش و پرورش ، مرکز تهيه خواندنی های نوسوادان . 1344 – 1357 .

3. پيک کودک : مدير مسئول ايرج جهانشاهی .تهران : وزارت آموزش و پرورش ، مرکز انتشارات آموزشی ، 1348 – 1357 .

4. پيک معلم و خانواده : مدير مسئول ايرج جهانشاهی . وزارت آموزش و پرورش ، مرکز تهيه خواندنی های نوسوادان ، 1344 – 1357 .

5. پيک نوآموز : مدير مسئول ايرج جهانشاهی .تهران : وزارت آموزش و پرورش ، مرکز تهيه خواندنی های نوسوادان ، 1346 – 1357 .

6. پيک نوجوانان : مدير مسئول ايرج جهانشاهی . تهران : وزارت آموزش و پرورش ، مرکز انتشارات آموزشی ،‌1349 – 1357 .

7. ماهنامه آموزش و پرورش : مدير ايرج جهانشاهی . تهران : وزارت آموزش و پرورش ، مرکز انتشارات آموزشی ، 1348 – 1357 .