سيد مرتضی خلخالی در سال 1308 در نجف اشرف و در يک خانواده‌ی فرهنگی به دنيا آمد. پدر بزرگ ايشان، سيد عبدالرحمن خلخالی، از افراد نيک و متمکن خلخال بود که ميان ماسوله و رشت به بازرگانی مشغول بود. ايشان در سال‌های پايانی حکومت عثمانی بر ميان‌رودان(عراق کنونی) به زيارت شهرهای مقدس آن سرزمين رهسپار شد و به اين ترتيب استاد خلخالی سال‌های کودکی و نوجوانی را در آن سرزمين پرورش يافتند.

پدر بزرگ آقای خلخالی در کنار ادامه دادن به بازرگانی، به‌ويژه داد و ستد ابريشم ميان ايران، عراق، سوريه و هند، به بنيان‌گذاری نخستين سامانه‌ی جابه‌جايی مسافر ميان شهرهای مذهبی نجف، کربلا، کاظمين و بغداد پرداخت. به اين ترتيب که بر اساس الگوی يک دليجان که در زيارت حضرت زينب(س) در شام ديده بود، دستور ساختن تعدادی دليجان دو اسبی و سپس چهار اسبی را در عراق داد و با بهره‌گيری از کاروانسراهای شاه‌عباسی، که از دوره‌ی صفوی ميان شهرهای مذهبی باقی مانده بود، آسايش را برای رفت و آمد مسافران فراهم کرد. يان سامانه تا زمان بنيان‌گذاری کشور مستقل عراق برجا بود.

پدر سيد مرتضی با همکاری جمعی از افراد نيک و ايران دوست مقيم شهرهای مذهبی عراق به بنيان‌گذاری و گسترش مجموعه‌ مدرسه‌های ملی انجمن‌های ايرانيان آن زمان همت گماشت. آن مدرسه که قدمتی صد ساله يافتند، در سال 1307 شمسی دولتی شدند و پيرو برنامه‌ و کتاب‌های نظام آموزشی وزارت معارف، اوقاف و صنايع مستظرفه ايران درآمدند که بعدها وزارت معارف، وزارت فرهنگ و سرانجام وزارت آموزش و پرورش نام گرفت.

پدر استاد خلخالی خود معلمی دانا و نوآور بود. ايشان در آغاز در مدرسه‌های ايرانيان مقيم عراق به آموزش معارف اسلامی، رياضی و اداره‌ی مدرسه مشغول بودند. پسر ايشان نيز در چنين مدرسه‌هايی و زير نظر پدر پرورش يافتند. به اين ترتيب که آموزش دبستانی را در مدرسه‌ی اخوت ايرانيات در کاظمين و دوره‌ی متوسطه را در دبيرستان شرافت ايرانيان در بغداد گذراندند. سرانجام، خانواده‌ی خلخالی به شهرهايی چون اهواز، سمنان و سرانجام تهران جا‌به‌جا شدند و خلخالی جوان و پرشور فرصت آن را پيدا کرد تا کارشناسی دبيری شيمی را از دانشسرای عالی دريافت کند.

مرتضی خلخالی در سال 1331، يعنی در زمان دولت شادروان دکتر مصدق، به پايه‌ی يک دبيری به استخدام وزارت آموزش و پرورش درآمدند. چند سال بعد به دليل شهرت نسبی در روش درس دادن همراه با آزمايش و تجربه در مدرسه‌های دولتی جنوب شهر و دبيرستان‌های ملی، مانند البرز، خوارزمی و مرجان، برای پست کارشناسی برنامه‌ريزی و نگارش کتاب‌های درسی شيمی به مرکز تحقيقات و برنامه‌ريزی درسی آن زمان، که به‌تازگی گشايش يافته و جايگزين اداره‌ی کل مطالعات و برنامه‌های سابق شده بود، فراخوانده شد.

خلخالی در سال 1350 از يک بورس تحصيلی بهرمند شد و 2 ترم در دانشگاه ايالتی اوريگن آمريکا در رشته‌ی برنامه‌ريزی درسی و آموزش علوم گذراند. سپس در سال‌های 1354 و 1355 دروه‌ی کارشناسی ارشد برنامه‌ريزی و آموزش علوم را در دانشکده‌ی علوم تربيتی دانشگاه تهران گذراند. آن دوره‌ی پربار با همکاری استادان خارجی و ايرانی برپا شده بود و نيمی از درس‌های آن با بهره‌گيری از منبع‌های خارجی دست اول به زبان انگليسی آموزش داده می‌شد.

استاد خلخالی در سال 1356 در آخرين پست سازمانی خود، يعنی کارشناس مسوول گروه علوم تجربی مرکز تحقيقات و برنامه‌ريزی درسی بازنشسته شد( چندی بعد آن مرکز با سازمان کتاب‌های درسی ادغام شد و به صورت دفتر برنامه‌ريزی و تاليف کتاب‌های درسی درآمد).

هر چند استاد خلخالی بسيار زود هنگام بازنشسته شدند، اما به همکاری خود با سازمان پژوهش و برنامه‌ريزی آموزشی و ديگر نهادهای پژوهشی در حوزه‌ی تعليم و تربيت، درس دادن روش‌های آموزش در دانشگاه‌ها و نگارش کتاب‌های درسی و کمک‌آموزشی و مقاله‌های آموزشی ادامه دادند و اثرهای ماندگاری از خود به جا گذاشتند. حاصل کار ايشان بيش از 40 جلد کتاب درسی و کمک‌آموزشی و 60 مقاله در نشريه‌های گوناگون شده است.

فهرست آثار

الف.کتاب‌های درسی

1. خلخالی مرتضی، شيمی برای زندگی، دفتر برنامه‌ريزی و تاليف کتاب‌های درسی، چاپ اول 1380

2. خلخالی مرتضی، شيمی و آزمايشگاه1، دفتر برنامه‌ريزی و تاليف کتاب‌های درسی، 1381

3. خلخالی مرتضی، شيمی و آزمايشگاه2، دفتر برنامه‌ريزی و تاليف کتاب‌های درسی، 1382

4. خلخالی مرتضی، شيمی و آزمايشگاه(پيش‌دانشگاهی)، دفتر برنامه‌ريزی و تاليف کتاب‌های درسی، 1383

ب. کتاب‌های کمک‌آموزشی

1. خلخالی مرتضی، آسيب‌شناسی علم و روش آن، انتشارات مدرسه، چاپ اول 1383

2. خلخالی مرتضی، مايعات، انتشارات مدرسه، چاپ اول 1378

3. خلخالی مرتضی، مواد شيميايی، انتشارات مدرسه، چاپ اول 1377

4. خلخالی مرتضی، آب و زندگی، انتشارات مدرسه، چاپ اول 1382

5. خلخالی مرتضی، کتاب کار و مهارت‌های آموزشی شيمي1، انتشارات مدرسه، چاپ اول 1382

6. خلخالی مرتضی، کتاب کار و مهارت‌های آموزشی شيمي2، انتشارات مدرسه، چاپ اول 1382

7. خلخالی مرتضی، شيمی با نگرش کاربردی، انتشارات فاطمی، چاپ اول 1378

8. خلخالی مرتضی، شيمی جامع، انتشارات سوگند، چاپ اول 1378

9. خلخالی مرتضی، خواص فيزيکی مواد شيميايی، انتشارات کلمه، چاپ اول 1378

پ. اثرهای‌های پژوهشی

1. خلخالی مرتضی، آسيب‌شناسی نظام برنامه‌ريزی درسی ايران و راهبردهايی برای اصلاح آن، انتشارات سوگند، چاپ اول 1381

2. خلخالی مرتضی، الگوهای تدريس شيمی، نشر دانشگاهی، چاپ اول 1362

3. خلخالی مرتضی، نقدی بر نظام امتحانی و سنجش يادگيری‌های دانش‌آموزان در ايران، چاپ اول 1375، چاپ دوم ...

4. خلخالی مرتضی، طرحی برای تغيير کيفی نظام آموزشی از طريق ايجاد تحول در نظام برنامه‌ريزی درسی، اداره کا امور مدارس شاهد و نمونه، آبان‌ماه 1373

5. از فلسفه‌ی تعليم و تربيت تا طراحی برنامه‌‌های درسی، تحولات‌اموزش و پرورش و ارزشيابی علوم(شيمی) در جهان و ايران، ويژه‌نامه‌ی سومين کنفرانس آموزش و شيمی ايران، اصفهان، موسسه‌س پژوهشی ...، مرداد 1380

ت. ترجمه‌ها

1. پرسش‌های پايه در شيمی، ترجمه‌ی مرتضی خلخالی، انتشارات مدرسه، چاپ اول 1381

2. انجمن پيشبرد علوم آمريکا( AAAS )، خلاصه‌ی کتاب " علم برای همه‌ی آمريکايی‌ها" از پروژه‌ی 2061، موسسه‌ی پژوهش و برنامه‌ريزی آموزشی، وزارت آموزش و پرورش، 1380

3. انجمن پيشبرد علوم آمريکا( AAAS )، خلاصه‌ی کتاب " نشانگرها برای سواد علمی" از پروژه‌ی 2061، موسسه‌ی پژوهش و برنامه‌ريزی آموزشی، وزارت آموزش و پرورش، 1380

4. انجمن پيشبرد علوم آمريکا( AAAS )، خلاصه‌ی کتاب " راهبردها و مبناها برای تحول" از پروژه‌ی 2061، موسسه‌ی پژوهش و برنامه‌ريزی آموزشی، وزارت آموزش و پرورش، 1380

5. انجمن پيشبرد علوم آمريکا( AAAS )، خلاصه‌ی کتاب " طراحی برای سواد علمی" از پروژه‌ی 2061، موسسه‌ی پژوهش و برنامه‌ريزی آموزشی، وزارت آموزش و پرورش، 1380

ج. مقاله‌ها

1. اصلاح نظام سنجش و کنکور در گرو اصلاح همه جانبه‌ی نظام برنامه‌ريزی درسی است، سمينار برسی روش‌ها و مسايل آزمون‌های ورودی دانشگاه‌ها، خانه‌ی رياضيات اصفهان، مجله‌ی فرنود، 1382

2. چالش‌های اصلاح نظام سنجش در جهان: برخی مبانی نظری و راهکارهای اجرايی، انجمن شيمی و مهندسی شيمی ايران، دانشکده‌ی تربيت فنی ايران، 1379

3. آموزش به شيوه‌ی کشف نظام در متن کتاب درسی، رشد آموزش شيمی، شماره‌ی 51، 1377

4. انديشه‌ها و نظريه‌هايی درباره‌ی برخی ابعاد برنامه‌ريزی و طراحی آموزش علوم دينی، رشد آموزش ابتدايی شماره‌ی ... ، 1379

5. کودکان چگونه علم می‌آموزند؟، رشد آموزش ابتدايی، شماره‌های 17 تا 22، 1378 تا 1379

6. پرسش‌های مفهومی و مسايل چالش‌برانگيز در آموزش شيمی، رشد آموزش شيمی، شماره‌ی 62، 1381

7. پايه‌های نظری راهنمای برنامه‌ی درسی شيمی دوره‌ی متوسطه، رشد آموزش شيمی، شماره‌ی 59، 1377

8. رويکرد کاوشگری در آموزش علوم، رشد ابتدايی، ويژه‌نامه‌ی آموزش علوم، 1379

9. رويکرد ساختگرايی در آموزش يک درس علوم، رشد تکنولوژی آموزشی، شماره‌ی ...، 1377

10. سنجش يادگيری عملی و آزمايشگاهی در نظام جديد آموزش متوسطه‌ی انگلستان، رشيد آموزش شيمی، شماره‌ی 53، 1378

ح. در نشريه‌های عمومی

1. دردهای نظام آموزشی، مجله‌ی جهان کتاب،، شماره‌های 65 و 66، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1377

2. نظام امتحان محور، بحران کتاب‌های درسی و کمک درسی، روزنامه‌ی انتخاب، 17 آبان 1379

3. تاسف‌آور است: مهارت‌های ذهنی و ابتکارات ناديده گرفته می‌شود، روزنامه‌ی انتخاب، 18 آبان 1379

4. کتاب‌های درسی: فراگيری منهای انديشيدن برای تحول و پروژه‌ی 2061، روزنامه‌ی ايران، 12 شهريور 1380

5. آشفته بازار کتاب‌های کمک‌درسی معلول اوضاع نابسامان نظام‌آموزشی کشور است، روزنامه‌ی همشهری، 16 آبان 1379

6. غيبت تفکر نقاد در نظام آموزش و پرورش ايران، روزنامه‌ی ايران، 26 آبان 1381

7. بايد انسان تحليل‌گر تربيت کرد، مجله‌ی فرهنگ و پژوهش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دی‌ماه 1381

اين مطلب هنوز کامل نشده است!