Home Home Information Contact Site Map Library English Site
Encyclopedia
بخش‌های اصلی
حرف الف::
حرف ب::
حرف پ::
حرف ت::
حرف ث::
حرف ج::
حرف ح::
حرف خ::
حرف چ::
حرف د::
حرف ذ::
حرف ر::
حرف ز::
حرف ژ::
حرف س::
حرف ش::
حرف ص::
حرف ض::
حرف ط::
حرف ظ::
حرف ع::
حرف غ::
حرف ف::
حرف ق::
حرف ک::
حرف گ::
حرف ل::
حرف م::
حرف ن::
حرف و::
حرف ه::
حرف ی::
صفحه اصلی::
::
جستجو در پایگاه

جستجوی پیشرفته
دریافت اطلاعات پایگاه
نشانی پست الکترونیک خود را برای دریافت اطلاعات و اخبار پایگاه، در کادر زیر وارد کنید.
آخرین مطالب بخش
:: قربانی، ابوالقاسم
:: تقی‌زاده، حسن
:: ابرلن، شارل
:: علمی‌غروی، حمیده‌
:: افشار، ایرج
آخرین مطالب سایر بخش‌ها
:: نقش کتابخانه‌های دیجیتال چندرسانه‌ای در پیشرفت آموزش
:: چه چیزی دختران را دختر می‌سازد؟
:: ترویج علم با دانش‌نامه‌های الکترونیکی
:: کتاب‌های اخترشناسی و فضا منتشر شد
:: پژوهشگر تاریخ علم چه کار می کند؟
:: ریش دراز
:: بزمجه: یادگار دایناسورها
:: یوسف ثبوتی: بنیان‌گذار نخستین رصدخانه‌ی پژوهشی ایران
:: سرشت علم و جایگاه آن در استانداردهای آموزش علوم
:: سرگذشت کتاب مرجع در ایران
پیرامون دانش‌نامه

دانش‌نامه‌ی جزیره  می‌خواهد بزرگ‌ترین گنجینه‌ی دانش را به زبان فارسی با نگاه ویژه به تمدن ایرانی فراهم کند. اکنون تنها چند مقاله برای آزمایش منتشر شده است که به زودی بر شمار آن‌ها افزوده می‌شود. راهنمایی‌های کاربران گرامی را بسیار سودمند می‌دانیم. پیام خود را بفرستید

:: دارالفنون : دارالفنون ::
 | تاریخ ارسال: ۱۳۸۵/۱/۱۷ | نویسنده: آقاي حسن سالاری | 
دارالفنون

دارالفنون یکی از کهن‌ترین بنیادهای آموزشی نوین ایران است که به کوشش میرزا تقی‌خان امیر نظام فراهانی، امیرکبیر، وزیر نامدار ناصرالدین شاه قاجار بنیان‌گذاری شد. این بنیاد در سال 1268 قمری/1231 خورشیدی/1851 میلادی، سیزده روز پیش از کشته شدن آن مرد بزرگ با هفت نفر آموزگار اتریشی و چند مترجم، که از میان دانش‌آموخته‌های فرستاده شده به فرانسه برگزیده شده بودند، بازگشایی شد. دانش‌آموخته‌های دارالفنون، در دگرگون کردن چهره‌ی بازمانده از تمدن ایران، گسترش دانش در ایران و هم‌چنین در انقلاب مشروطه، نقش چشم‌گیری داشتند.

  جنگ‌های بیدار کننده

  در دوران قاجار جنگ‌های ایران و روس رخ داد که با شکست ایرانیان و از دست رفتن بخش‌های زیادی از ایران همراه بود. البته آن شکست‌ دردناک باعث شد که دولت‌مردان دلسوز و فرهیختگان جامعه‌ی آن روز به علت شکست ایرانیان آگاه شوند که همانا بی‌خبری از دانش و فن آن روزگار بود. از این رو، عباس میرزا، نایب السلطنه، در سال 1266 قمری چند نفر و چهار سال پس از آن، 5 نفر دیگر را برای فراگیری دانش به اروپا فرستاد. در همین سال‌ها کارهای مهم دیگری انجام شد که زمینه‌ی گسترش آموزش نوین را در ایران فراهم کرد. از جمله، نخستین چاپخانه‌ی سربی در 1227 قمری در تبریز به کار افتاد؛ نخستین روزنامه را میرزا صالح، از دانشجویان فرستاده شده به انگلیس، به نام کاغذ اخبار در 1253 قمری منتشر کرد و نخستین مدرسه به شیوه‌ی امروزی با همت میرزا حسن‌خان رشدیه در 1254 قمری در ارومیه و در سال پس از آن، در تبریز کار خود را آغاز کرد.

  بنیان‌گذاری دارالفنون

  بنیان گذاری دارالفنون مهم‌ترین کار آموزشی در آن دوران بود که با کوشش میرزا تقی‌خان امیر نظام فراهانی، امیرکبیر، وزیر نامدار ناصرالدین شاه قاجار انجام شد. میرزا تقی‌خان در سال 1244 قمری، هنگامی که تنها 22 سال داشت، همراه گروهی به سرپرستی خسرومیرزا برای پوزش‌خواهی از کشته‌شدن گریبایدوف، کاردار روسیه در ایران، به روسیه سفر کرده بود و در آن‌جا مدرسه‌های نوین، کارخانه‌ها و بنیادهای علمی و فنی روسیه را دیده بود. همچنین، در سال 1259 قمری سرپرست گروه ایرانی در نشست ارزنه‌الروم در خاک عثمانی بود و در سه سالی که در آن‌جا بود نیز با مدرسه‌های نوین عثمانی آشنا شد و حتی از فرصت بهره‌ گرفت و جان‌داوود‌خان، مترجم نخست دولت ایران، خواست چند کتاب شناخته‌شده‌ی تاریخی، جغرافیایی و سیاسی را که خود برگزیده بود، به زبان فارسی برگرداند. این کتاب‌ها نیز بر آگاهی امیر از بنیادهای علمی غربی افزود.

  پس از این که میرزا‌تقی‌خان به صدراعظمی ایران برگزیده شد و امیرکبیر نام گرفت، به جای آن‌که به گسترش شهر و برآوردن برج و بارو و برافراشتن کاخ و کوشک بپردازد، در بنیان‌گذاری دارالفنون کوشید. ساختمان بنیاد آموزشی دارالفنون با معماری میرزا رضا مهندس باشی در بخشی از ارگ سلطنتی و زمین‌های پیرامون آن پی‌ریزی و کار ساختن آن از 1266 قمری آغاز شد. کار ساخت و ساز بخش شرقی در 1267 قمری به پایان رسید و در همین سال بود که جان داوود، مترجم اول دولت، برای به خدمت گرفتن آموزگار به دربار امپراتور اتریش فرستاده شد.

  کار ساخت و ساز دارالفنون در سال 1232 خورشیدی به پایان رسید. بر چهار سوی آن 50 اتاق هم‌اندازه، هر یک با چهار متر درازا و چهار متر پهنا، ساخته و بخش‌هایی از دیوار آن‌ها را با گچ‌بری و نقش‌های زیبا آراسته بودند. جلوی اتاق‌ها ایوان بود و در میان حیاط نیز حوضی ساخته و پیرامون آن درختان و سبزه کاشته بودند. آب قناتی بسیار گوارا، که با آب شاهی شناخته می‌شد، از لوله‌ای زیرزمینی به فواره‌ی حوض جریان داشت و شاگردان برای نوشیدن از آن بهره می‌گرفتند. این بنا در سال 1266 خورشیدی به کوشش نیرالملک، وزیر علوم، اندکی گسترش یافت و چند اتاق و تالار بزرگ در آن ساخته شد.

  آغاز به کار دارالفنون

  استادان اتریشی زمانی به تهران رسیدند که امیرکبیر از کار بر کنار شده بود و میرزا آقاخان نوری به‌سردی و نامهربانی آنان را پذیرفت. دکتر پلاک، از جمله‌ی آن استادان، سرگذشت پذیرایی سرد ایرانیان را این گونه نوشته است: " ما در 24 نوامبر 1851 به تهران وارد شدیم. پذیرایی سردی از ما نمودند. کسی به پیش‌واز ما نیامد و اندکی پس از آن آگاه شدیم که در این میانه اوضاع دگرگون شده است و چند روز پیش از ورود ما، در پی کارشکنی‌های درباریان و به ویژه‌ی دسیسه‌های مادر شاه، که از دشمنان سر سخت امیرنظام بود، میرزا تقی‌خان از کار بر کنار شده بود. ... اما همین‌که امیر از ورود ما آگاه شد، به میرزا داوودخان گفته بود این نمساوی‌های بیچاره را من به ایران آورده‌ام. اگر سر کار بودم، اسباب آرامش آن‌ها را فراهم می‌کردم، اما اکنون نگرانم به آنان خوش نگذرد. سعی کن کارشان رو به راه شود."

  سرهنگ شیل(1871-1803)، که از سال 1228 تا 1232 خورشیدی وزیر مختار انگلیس در ایران بود، اعتمادالدوله را برانگیخت تا استادان اتریشی را به بهانه‌ای بازگرداند و به‌جای آنان استادان انگلیسی بخواهد. هر چند میرزا آقاخان نوری با این کار موافق بود، اما ناصرالدین‌شاه زیر بار نرفت و جان‌داوودخان را که زمینه‌ی آمدن آن استادان را به ایران فراهم کرده بود، به حمایل سرخ سرتیپی مفتخر کرد. از آن‌جا که جان‌داوودخان از کارمندان وزارت امور خارجه بود و قرارداد استخدام استادان اتریشی را از سوی وزارت خارجه تنظیم کرده بود، مدیریت و زمینه‌سازی برای آغاز به کار دارالفنون به وزارت خارجه سپرده شد. از این رو، محمدعلی‌خان شیرازی، وزیر خارجه، با راهنمایی چند نفر از دولت‌مردان نزدیک 100 نفر از فرزندان بزرگان قاجار، ثروتمندان و وابستگان دولتی را به عنوان نخستین شاگردان دارالفنون نام‌نویسی کرد.

  سرانجام دارالفنون روز یک‌شنبه پنجم ربیع‌الاول 1268 قمری(1231 خورشیدی)، سیزده روز پس از کشته شدن بنیان‌گذار آن، کار آموزشی خود را آغاز کرد. در آن روز ناصرالدین‌شاه پیش از رفتن به شکار به مدرسه آمد و جشن با شکوهی در حضور شاه و درباریان و استادان خارجی و ایرانی برگزار شد. نخستین درسی که آموزش آن در همان روز آغاز شد، مشق پیاده نظام بود و سپس آموزش رشته‌های دیگر نیز آغاز شد. در همان آغاز کار، نزدیک 50 نفر دیگر نیز به شمار دانش‌جویان دارالفنون افزوده شد و به این ترتیب شمار آنان، که بیش‌ترشان بین 14 تا 16 سال بودند، در سال نخست به نزدیک 150 نفر رسید.

  توجه داشته باشید که دارالفنون از آغاز به این نام خوانده نمی‌شد. در نامه‌های خصوصی و رسمی امیرکبیر از آن با نام مدرسه، مدرسه‌ی جدید، مدرسه‌ی نظامیه و مکتب‌خانه‌ی پادشاهی یاد شده است و نام مکتب‌خانه‌ی پادشاهی یا شاهی بیش‌تر به کار می‌رفته و در متن قرارداد ایران با استادان اتریشی نیز همین نام به کار رفته است. در روزنامه‌ی وقایع اتفاقیه سال 1267 قمری، نام‌های تعلیم‌خانه و معلم‌خانه نیز آمده است. نام دارالفنون پس از آغاز به کار آن بنیاد آموزشی بر سر زبان‌ها افتاد و به نظر می‌رسد نخستین‌بار محمد‌علی‌خان، وزیر امور خارجه، در نامه‌ی که به برخی دولت‌مردان برای گزینش شاگردان دارالفنون نوشت، آن را به کار برده باشد. در روزنامه‌ی وقایع التفاقیه نیز نخستین‌بار در شماره‌ی سوم صفر 1268 به کار رفته است.

  استادان دارالفنون

  در سال 1266 قمری، امیرکبیر جان‌داوود‌خان را به اتریش فرستاد تا چند استاد برجسته و توانا را به کار در دارالفنون فراخواند. امیرکبیر از جان‌داوود‌خان خواست 6 استاد توانمند در کارهای نظامی و زمینه‌های وابسته، برای شش سال استخدام کند که حقوق سالیانه‌ی همه‌ی آنان بیش از 4400 تومان نباشد و البته هزینه‌ی رفت و برگشت آن‌ها را نیز دولت ایران بدهد. پس از مدتی سفارش کرد یک استاد که بتواند فیزیک و شیمی درس بدهد و داروسازی را به شاگردان بیاموزد و دو معدن‌چی، که در کار معدن توانمند باشند، نیز به خدمت بگیرد که حقوق سالینه‌ی آن 9 نفر روی‌هم از 5 هزار تومان نگذرد.

  در آن زمان فرانسوا ژوزف(1916-1830) امپراتور اتریش و مجارستان بود و جان‌داوودخان را به گرمی پذیرفت و او توانست هفت استاد اتریشی را به خدمت دولت ایران بگیرد. با هر یک از استادان جداگانه قرارداد بسته شد که ماده‌ی سوم و چهارم آن شایان توجه است. بر اساس ماده‌ی سوم استادان اتریشی هر گونه شکایت خود را باید بدون واسطه‌ی دیگری به آگاهی دولت ایران برسانند و بر اساس ماده‌ی چهارم، آنان باید به آداب و رسوم و قانون‌های ایران احترام بگذارند و خلاف آن انجام ندهند.

  آن هفت استاد که به ایران آمدند، عبارت بودند از:

  • دکتر ادوارد ژاکوب پولاک ( Polak ). در سال 1818 میلادی در بوهم به دنیا آمد. او نخستین پزشک و جراح پزشکی نوین است که به خدمت دولت ایران درآمد و استاد پزشکی دارالفنون بود.

  • کاپیتان زاتی ( Zattie ). مهندس نظام و استاد هندسه بود، اما چون کم به مدرسه می‌آمد، میرزا ملکم‌خان به جای او هندسه آموزش می‌داد. زاتی در سال 1269 قمری در پی شیوع وبا در ایران، جان باخت و او را در کلیسای ارمنی‌ها در محله‌ی دروازه به خاک سپردند. عبدالرسول‌خان، یکی از بهترین دانش‌آموخته‌های دارالفنون، مترجم او بود.

  • کرشیش ( Kreziz ). به عنوان استاد توپخانه به دارالفنون آمد، اما چون تاریخ، جغرافیا و حساب و هندسه می‌دانست، این رشته‌ها را نیز آموزش می‌داد. او به کمک دانش‌جویان خود کتاب‌های زیادی نوشت یا ترجمه کرد.

  • چارنوتا ( Carnotta ). استاد معدن‌شناسی بود و در پی همه‌گیری وبا در سال 1269 قمری جان باخت. نخست میرزا رضا کاشانی، که در زمان محمدشاه به اروپا رفته بود، و سپس میرزا آقای تبریزی مترجم او بودند. او پیرامون معدن‌های البرز برسی‌هایی انجام داد و به مازندران نیز سفر کرد. به سال 1270 قمری در تهران درگذشت.

  • فوکاتی ( Focatti ). شیمی و داروسازی را آموزش می‌داد. میرزا کاظم محلاتی، مشهور به محمد کاظم‌خان شیمی، برجسته‌ترین دانش‌آموخته‌ی او بود که پایه‌گذار شیمی نوین در ایران است. میرزا رضای کاشی مترجم او بود.

  • نمیرو ( Nemiro ). استاد سواره نظام و روش‌های نظامی بود و همانند کرشیش پس از پایان قرارداد خود زمانی در ایران ماند. اندره خیاط اتریشی، که پیش از او به ایران آمده بود، مترجم او بود. در کار جراحی با دکتر پولاک همکاری داشت و بیماران را با اتر بی‌هوش می‌کرد.

  • کاپیتان گومنز ( Gumones ). استاد پیاده نظام و روش‌های نظامی و مشاور امیرکبیر در اصلاح نظام بود. او برای دو سال به ایران آمده بود، اما چند ماهی پیش از پایان آن در آغاز 1269 قمری، استعفا داد و از ایران رفت.

  امیرکبیر باهوشمندی و دوراندیشی به جای انگلیس و روسیه از اتریش آموزگار برگزید. دکتر پولاک، که کتابی درباره‌ی سفرش به ایران نوشته، این دوراندیشی امیر را این گونه بیان کرده است:" نظر امیر آن بود که معلمان خارجی باید از مداخله در کارهای سیاسی مملکت پرهیز کنند و تنها به کار تدریس بپردازند. به همین ملاحظه از استخدام معلم روسی و انگلیسی و فرانسوی پرهیز کرد.". با این همه، امیر برای کامل شدن شمار استادان و تنظیم برنامه‌ی درسی دارالفنون از بیگانگانی که در خدمت دولت ایران بودند، مترجم‌های دولتی و نیز ایرانیانی که در بیرون از ایران آموزش دیده بودند، برای استادی یا مترجمی استادان خارجی بهره گرفت.

  دیگر استادان دوره‌ی نخست، که به خدمت دارالفنون گرفته شدند، عبارتند از:

  • بوهلر فرانسوی( Bohler ). دانش‌اموخته‌ی مدرسه‌ی عالی پلی‌تکنیک فرانسه بود که در سال 1269 قمری به ایران آمد و پس از مرگ زاتی به آموزش ریاضیات و نقشه‌کشی پرداخت. در اصول ریاضی و فن اردوکشی چند کتاب نوشت که عبدالرسول‌خان و جعفرقلی‌خان آن‌ها را ترجمه و چاپ کردند. محمد حسن خان قاجار مترجم او بود. در جنگ هرات به ایرانیان کمک زیادی کرد و از این رو انگلیسی‌ها کوشیدند او را از ایران برانند.

  • دکتر شلیمر هلندی. از سوی امیرکبیر به گیلان فرستاده شده بود و سپس استاد دارالفنون شد. او در کنار چند کتاب پزشکی یک فرهنگ فرانسه به فارسی نیز نوشت. کتاب‌های جلاءالعیون در چشم‌پزشکی، زینته‌الابدان در بیماری‌های پوست، سر الحکمه در کالبدشناسی و شفائیه در فن پزشکی از آثار اوست.

  • متراتسو ایتالیایی. استاد پیاده ‌نظام و آرایش لشکر بود. حاجی‌شیخ محسن، مشیرالدوله، مترجم او بود. دو کتاب در فن نظام نوشت.

  • ریشارخان فرانسوی. استاد زبان فرانسه بود و فن عکاسی را در زمان محمدشاه به ایران آورد. از مترجمان دولت بود و به دین اسلام گروید و به نام محمدرضاخان شناخته شد. چند کتاب در دستور زبان فرانسه نوشت. میرزا عبدالوهاب یزدی مترجم او بود.

  کاژرپلو ایتالیایی. استاد نقاشی بود.

  • میرزا ملک‌خان. در فرانسه علوم طبیعی آموخته بود و از سوی امیرکبیر به مترجمی دولت برگزیده شد. هندسه و گاهی جغرافیا آموزش می‌داد.

  • میرزا سید علی. نزد دکتر پلاک و دکتر کلوکه، پزشک دربار، پزشکی نوین آموخت و شرح نفیسی، نوشته‌ی ابن‌نفیس، و چکیده‌ی قانون را نیز آموزش می‌داد.

  • میرزا احمد طبیب کاشانی. او نیز پزشکی سنتی را آموزش می‌داد.

  • شیخ محمد صالح اصفهانی. استاد زبان فارسی و عربی و پیش‌نماز دارالفنون بود.

  پس از مرگ امیرکبیر، مخالفان او با هر آن‌چه او ساخته و پرداخته بود مخالفت می‌کردند و اگر توجه ناصرالدین شاه و علی‌قلی میرزا، اعتضاد السلطنه، که وزیر علوم بود، کار ساز نمی‌شد، از دارالفنون اثری نمی‌ماند. با این همه، اندک‌اندک استادانی به دارالفنون راه یافتند که شایسته‌ی آن جایگاه نبودند، چنان‌که ریشارخان فرانسوی در نامه‌ای که در 28 ژانویه‌ی 1853 میلادی به یکی از دوستانش نوشته است، می‌گوید: " ... پسر مادام ژاکب، بی آن‌که بررسی کنند چیزی می‌داند یا نه، به‌تازگی استاد ریاضیات شده و یک ارمنی دیگر که دو سالی بیش‌تر نزد کشیش‌ها در اسلامبول درس نخوانده است، استاد جغرافیا و زبان فرانسه شده است. اگر امیر زنده بود هرگز به این اوضاع اسفناک راضی نمی شد و این کارهای نادرست را هیچ نمی‌گذاشت انجام شود."

  در سال 1273 قمری چند استاد فرانسوی به خدمت دارالفنون گرفته شدند: مسیو بنزک، مسیو پتی(استاد پیاده نظام)، مسیو نیکولا(معلم توپ‌خانه)، مسیو یش(استاد زبان فرانسه) و دکتر تالوزان(استاد پزشکی). از میان این استادان، دکتر تالوزان برای همیشه در ایران ماند و پزشک ویژه‌ی ناصرالدین شاه شد. او در سفرهای ناصرالدین‌شاه به اروپا از همراهان شاه بود و چون در سفر سوم می‌خواست چندی در پاریس بماند، دکتر فوریه را به جای خود به شاه معرفی کرد. دکتر فوریه سه سال در ایران ماند و در بازگشت با اروپا کتابی با نام "سه سال در دربار ایران" نوشت و منتشر کرد. تولوزان نیز در سال 1276 خورشیدی(1897 میلادی) در تهران درگذشت و در اکبرآباد دولاب به خاک سپرده شد. زبده‌الحکمه، بدایع الحکمه، رساله‌ای در طب، رساله‌ای درباره‌ی طرز جلوگیری از بیماری طاعون و چند نوشته‌ی دیگر، از آثار اوست.

  برخی از استادانی که در سال 1288 قمری در دارالفنون به کار آموزش می‌پرداختند، اینان بودند: میرزا رضا دکتر، استاد پزشکی فرنگی، میرزا عبدالوهاب حکیم‌باشی، استاد پزشکی ایرانی، ملا اسدالله، استاد زبان فارسی، میرزاعبدالغفار نجم الملک، استاد ریاضی، میرزا کاظم(شیمی)، استاد فیزیک و شیمی، میرزا علی‌اکبر کاشانی، استاد نقاشی، ملا محمدحسین، استاد زبان فارسی و عربی و پیش‌نماز، مسیو ریشارد(با نام میرزا رضاخان)، استاد زبان فرانسه، مادروسخان، استاد زبان روسی، مسیو تلبر، استاد زبان انگلیسی، مسیو ویلیه، استاد راه‌سازی و قلعه‌سازی، مسیو اندره‌نی، استاد پیاده‌نظام .

  سازمان اداری و آموزشی

  دارالفنون تا زمان آغاز به کار وزارت علوم، زیر نظر وزیر امورخارجه، میرزا محمد علی‌خان، اداره می‌شد. عزیزخان سردار کل نخستین مدیر دارالفنون بود و این جایگاه پس از او به محمدخان امیرتومان رسید. ریاست این بنیاد آموزشی، که می‌توان آن را نخستین دانشگاه نوین ایران دانست، در سال 1237 خورشیدی به علی‌قلی میرزا، اعتضاد السلطنه، واگذار شد که در سال 1240 خورشیدی، نخستین وزیر علوم ایران شد. پس از دوران کوتاه مدیریت عزیزخان، رضا قلی‌خان هدایت(1288-1215 قمری) تا 1279 قمری زیر نظر وزیر علوم به اداره‌ی دارالفنون پرداخت و کارهای مهمی برای پیشرفت آن انجام داد. او در لغت، فلسفه، حکمت، عرفان، شعر و ادب فارسی و تازی و تاریخ‌نگاری چیره بود و کتاب‌های زیادی از او بر جای مانده است. سفرنامه‌ی خوارزم، انجمن‌آرای ناصری و بحرالحقایق از جمله‌ی آن‌هاست. پس از وی نیز دو پسرش، علی‌قلی‌خان، مخبرالدوله، و جعفرقلی‌خان، نیرالملک، به اداره‌ی دارالفنون پرداختند.

  از آن‌جا که دارالفنون همواره یکی از سازمان‌های زیر فرمان دربار به شمار می‌آمد و مدیران و استادان آن به پیشنهاد صدراعظم و فرمان ناصرالدین شاه برگزیده می‌شدند، بودجه‌ی آن نیز از خزانه‌ی سلطنتی پرداخت می‌شد و در سال آغاز به کار آن( 1268 قمری) 7750 تومان(در آن زمان یک لیره‌ی انگلیس دو تومان بود) و در سال 1307 قمری سی‌هزار تومان بود(در آن زمان یک لیره سه تومان ارزش داشت). چون گاهی خزانه‌ی سلطنتی به شدن کاهش می‌یافت و اعتبار مالی نیز کفایت نمی‌کرد و گاهی پرداخت هزینه‌‌های مدرسه به دشواری انجام می‌شد، اعتضاد السلطنه، وزیر علوم، بر آن شد که درآمد ثابت و پابرجایی برای هزینه‌ی مدرسه بیابد. از این رو از شاه خواست مالیات ملایر را به دارالفنون اختصاص دهد. این درخواست پذیرفته شد و این کار به شکوفایی بیش از پیش دارالفنون انجامید.

  اعتضادالسلطنه کارهای مهم دیگری نیز در راستای شکوفایی بیش از پیش دارالفنون انجام داد. او پیوسته از دارالفنون بازدید می‌کرد و حتی برای آن‌که هیچ‌گاه از رسیدگی به کار دارالفنون باز نماند چندان که می‌توانست از سفرکردن پرهیز می‌کرد. افزایش روزهای کارآموزشی و نظم بخشیدن به برنامه‌ی روزهای تعطیل، از دیگر کارهای مهم او بود. تا سال 1240 خورشیدی روزهای عید ملی و مذهبی، روزهای سوگواری، روزهای دوشنبه و جمعه‌ی هر هفته و روزهای ماه رمضان تعطیل بود و طی سال بیش از 180 روز مدرسه باز نبود. اعتضاد السلطنه تعطیلی روزهای دوشنبه و تعطیلات دیگر را محدود کرد. از این رو، روزهای کاری دارالفنون پس از کسر روزهای تعطیلات تابستانی و روزهای جشن نوروز، به یش از 200 روز افزایش یافت.

  کارمندان اصلی دارالفنون، جدا از مدیران و استادان، عبارت بودند از: سرهنگ آجودان، سرهنگ تحویل‌دار، ناظر، کتاب‌دار، مستوفی، حسابدار، رئیس الکتاب(احکام‌نویس)،خیاط ویژه، صحاف، نجارباشی و چند قراول. از سال 1272 قمری نیز کارمندی به نام روزنامه‌نگار افزوده شد که همه‌ی روی‌د‌ادهای مهم روزانه‌ی مدرسه را در دفتری می‌نوشتند و نگهداری می‌کردند. در آن دفترها، که برخی آن‌ها در کتاب‌خانه‌ی ملی نگهداری می‌شود، حضور و غیاب معلمان، درس‌هایی که می‌دادند، غیبت شاگردان، جریمه‌ها، درگیری‌ها، بازدید‌های سرشناسان و هر چه که به نظر مدیران و گردانندگان مدرسه مهم به نظر می‌رسید نوشته می‌شد. هم‌چنین، با فرمان ناصرالدین شاه در هر سال چند بار گزارش‌هایی از چگونگی پیشرفت دانشجویان تنظیم می‌شد و در روزنامه‌ی وقایع‌التفاقیه به چاپ می‌رسید.

  در گوشه‌ی شمال شرقی مدرسه تالار بزرگی برای نمایش ساخته بودند که موسیو لمر، استاد موسیقی و میرزا علی‌اکبرخان نقاش‌باشی، مزین الدوله، نمایش‌هایی در آن اجرا کردند. همین مزین‌الدوله درس‌های نظری موسیقی را که لومر به زبان فرانسوی نوشته بود به زبان فارسی برگرداند و نخستین کتاب موسیقی نظری(تئوری موسیقی) را به روش پرسش و پاسخ به دو زبان فرانسه و فارسی تنظیم و در سال 1301 قمری در چاپ‌خانه‌ی دارالفنون به جاپ رساند. هم‌چنین دارالفنون عکاسخانه‌ی خوبی نیز داشت و در دفتر رویدادهای روزانه‌ی مدرسه به سال 1306قمری نوشته شده است که از مظفرالدین میرزا در همان عکاس‌خانه عکس گرفته شده است.

  دارالفنون چاپ‌خانه نیز داشت و محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه پسر حاجی علی‌خان فراش‌باشی، مامور قتل امیرکبیر تا زنده بود بر این چاپ‌خانه نظارت داشت و بی‌اجازه‌ی او هیچ جزوه یا کتابی چاپ نمی‌شد. در همین زمان مسوول چاپ‌خانه‌ی دارالفنون را که بدون اجازه‌ی او جزوه‌ای به زبان ارمنی در ستایش امیرکبیر چاپ کرده بود، به فلک بستند و چوب زیادی به پایش زدند. هم‌چنین، ناصرالدین شاه، که از نشر افکار آزادی‌خواهی میان مردمان به‌ویژه جوانان سخت بیم‌ناک بود و به همین سبب از گشودن کلاس‌های رشته‌ی حقوق و سیاسی و تاریخ در دارالفنون به شدت جلوگیری می‌کرد، فرمان داد کتاب شیرین و پندآموز تلماک، اثر دانشمند فرانسوی، که میرزا علی‌خان ناظم‌العلم(1317-1267 قمری)، استاد توپ‌خانه و از بنیان‌گذاران فرهنگ نوین ایران، از فرانسه به فارسی برگرداند و چاپ کرد بود را به دلیل آن‌که در جاهایی از آن به آیین کشورداری و شرایط پادشاهی اشاره‌هایی داشت، در زیرزمین‌های مرطوب دارالفنون انبار کردند تا بپوسد و تباه شود.

  برنامه‌ها‌ی آموزشی

  شاخه‌های آموزشی کهن‌ترین بنیاد آموزشی نوین ایران عبارت بود از: پیاده‌نظام، سواره‌نظام، توپخانه، مهندسی، پزشکی و جراحی، داروسازی و کان‌شناسی. با این همه، زبان فرانسه، علوم طبیعی، ریاضی، تاریخ و جغرافیا، در همه‌ی این شاخه‌ها آموزش داده می‌شد. سپس، زبان انگلیسی، روسی، نقاشی و موسیقی نیز در برنامه‌ی آموزشی دارالفنون وارد شد. شاگردان هر کدام از رشته‌هایی آموزشی، پوشش ویژه‌ای داشتند که رشته‌ی آموزشی آنان از روی آن شناخته می‌شد و کمک‌هزینه‌ی ماهانه و سالی دو دست لباس تابستانی و زمستانی دریافت می‌کردند.

  سالی سه بار آزمون برگزار می‌شد و شاگردانی که در آزمون‌های مدرسه رتبه‌های برتر را به دست می‌آوردند و استادانی که در راه آموزش آنان کوشش کرده بودند، در حضور شاه نشان سلطنتی می‌‌گرفتند و دریافتی ماهانه‌ی آنان را افزایش می‌دادند. آن آزمون‌ها سالی سه بار برگزار می‌شد. استادان و شاگردان کم‌پیشرفت نیز بازخواست و گاهی اخراج می‌شدند برای مثال بر اساس گزارش روزنامه‌ی وقایع التفاقیه به سال 1278 قمری، رضاقلی‌خان، مدیر دارالفنون، محمدحسن خان قاجار، از شاگردان، و مسیو بنزک از استادان و بسیاری دیگر، نشان طلا دریافت کردند. در دفتر روزانه‌ی مدرسه به سال 1301 قمری نیز آمده است که یکی از شاگردان در پی غیبت و کوتاهی در کار آموزش از مدرسه اخراج شد و شاگرد دیگری نیز چند روز زندانی شد.

  برای آن‌که همه‌ی کسانی که در یک رشته تحصیل می‌کردند در یک سطح آموزشی قرار گیرند و برخی بر اثر سستی یا کم‌توانی ذهنی از دیگران پس نمانند، شاگردانی را که توانایی و پیشرفت بیش‌تری داشتند وادار می‌کردند به آنان درس‌های نخوانده یا نیاموخته را بیاموزند. اینان اگر در پیشرفت شاگردانی که به ایشان سپرده شده بود کوشش می‌کردند، پاداش می‌گرفتند و اگر در این کار سستی می‌کردند، تنبیه می‌شدند.

  برخی از این رشته‌های به کارگاه و کار در بیرون نیاز داشت که آرام‌آرام شرایط آن فراهم شد. برای نمونه، در سال 1304 قمری ساختمان بزرگ آزمایشگاه شیمی و معدن به پایان رسید. در آن آزمایشگاه کوره‌هایی برای ذوب فلز ساخته بودند و دانش‌جویان و استادان به برخی کارهای شیمیایی می‌پرداختند. به نوشته‌ی شماره‌ی 102 روزنامه‌ی وقایع التفاقیه به سال 1269 قمری، برخی از دانش‌آموخته‌های دارالفنون موادی مانند نمک فرنگی، سولفات دوزنگ، اکسید دورنگ، سولفات دوفر، استات دو پتاس، سیزات دوفر، اکسید دو پتاس، نیترات دراژان و کربنات دو پتاس را می‌ساختند. میرزا کاظم محلاتی(شیمی)، که زمانی را نیز در فرانسه آموزش دیده بود، اداره‌ی آزمایشگاه شیمی و فیزیک را بر عهده داشت.

  مسیو کرشیش اتریشی، که معلم توپخانه و ریاضی بود، نیز کارهای عملی خوبی همراه دانشجویان خود انجام داد. در سال 1275 قمری، نخست بلندی کاخ ناصرالدین شاه را از سطح تهران و سپس بلندی کوه دماوند و برخی جاهای دیگر را مشخص کردند. در همان سال طی سه ماه نقشه‌ی تهران را کشیدند بنا به فرمان شاه 1200 نسخه از آن ساختند. همین کرشیش به کمک دانش‌جویان خود دستگاه فرستنده‌ی تلگراف ساخت که آغازی برای گسترش ارتباط از راه دور در ایران بود.

  نخستین کارآموزی بالینی دانشجویان دارالفنون درآوردن سنگ مثانه از بیماری در محله‌ی سنگلج بود که گزارش آن در روزنامه‌ی وقایه اتفاقیه به سال 1269 قمری به چاپ رسیده است. با این همه، درس کالبدشناسی تا سال 1270 قمری/1232 خورشیدی به صورت نظری بود و جز اسکلت و برخی ابزارهای آموزشی ساده چیز دیگر نبود. تا آن زمان استادان دارلفنون اجازه‌ی کالبدشکافی نداشتند و در آن سال یکی از بیگانگان درگذشت و چون مرگش مشکوک بود، به درخواست بازماندگانش از سوی دکتر پولاک و در حضور شاگردان پزشکی دارالفنون کالبدشکافی شد. سال‌ها پس از آن، بارنه‌ئود، استاد زبان فرانسه، پیش از مرگش پیکر خود را به مدرسه‌ی دارالفنون فروخت و با پول آن بر شکوفایی کتاب‌خانه‌ی خود، که در تهران بر پا کرده بود، افزود. به این ترتیب، دانش‌جویان دارالفنون برای نخستین‌بار با پیکر او درس کالبدشناسی را به صورت عملی آموختند.

  تا زمانی که مردم تهران به خواندن روزنامه عادت نکرده بودند، ریاست دارالفنون به‌ناچار در پایان تعطیلات تابستان با کمک مستخدمان مدرسه شاگردان را از بازشدن کلاس‌ها و آغاز کار آموزشی آگاه می‌کرد. اما پس از این که شمارگان روزنامه بیش‌تر شد و مردم به خواندن روزنامه روی آوردند، خبر باگشایی مدرسه در روزنامه می‌آمد و از این راه از شاگردان برای نام‌نویسی در کلاس اول و ادامه‌ی تحصیل در کلاس بالاتر خواسته می‌شد. شاگردان باید دو ساعت برآمده از روز به مدرسه می‌آمدند و حضور و غیاب انجام می‌شد. اگر غایبین پس از یک ساعت دیگر به مدرسه وارد نمی‌شدند، در پی آنان می‌فرستادند و سپس کار آموزشی آغاز می‌شد. نزدیک ظهر زنگ نهار زده می‌شد و دانش‌جویان به اتاق‌های ویژه‌ی خود می‌رفتند و فراش‌ها از آشپزخانه برای آنان نهار می‌آوردند. پس از خوردن نهار همه‌ی دانش‌جویان برای برپایی نماز ظهر به نمازخانه فراخوانده می‌شدند و فراشان به فرمان ناظم مدرسه به همه‌ی اتاق‌ها سر می‌زدند تا کسی از نماز دور نمانده باشد.

  فراز و فرود

  دارالفنون در دوره‌ی نخست، هر چند از وجود بنیان‌گذار هوشمند و دلسوز خود بی‌بهره بود، اما بنیان‌گذاری درست و توجه ناصرالدین شاه به آن بنیاد علمی باعث شکوفایی آن و پیشرفت توانمندی‌های علمی ایرانیان شد. دلیل‌های زیادی در دست است که ناصرالدین‌شاه به پیشرفت دارالفنون توجه داشت. او پیوسته از مدرسه بازدید می‌کرد و در جریان پیشرفت دانشجویان قرار می‌گرفت. او تنها نگران پیشرفت آگاهی سیاسی ایرانیان بود و از انتشار کتاب‌هایی که آگاهی سیاسی مردم را بالا می‌برد بیم داشت و جلوی آن را می‌گرفت. برای نمونه، زمانی که مخبرالدوله را به جای اعتضادالسلطنه به وزارت علوم گماشت به او گفته بود: "وزارت علوم را باید اداره کنی، اما از آن کتاب‌ها نباید بخوانند ..." و منظورش کتاب تاریخ انقلاب فرانسه بود.

  با این همه، دارالفنون اثر فرهنگی خود را بر جامعه‌ی ایرانی گذاشت و گسترش دانش نوین در جامعه‌ی ایرانی نشان داد که همه‌ی آن‌چه از پیشینیان بیان می‌شود درست نیست و باید به اندیشه‌های تازه‌تری نیز توجه داشت. دانش‌آموخته‌های دارالفنون، که با همکاری استادان اروپایی خود به ترجمه و نگارش کتاب‌های درسی و غیردرسی پرداختند، چشم ایرانیان را به روی جهان در حال گسترش دانش نوین باز کردند و از این راه به طور غیرمستقیم در دگرگونی‌های اجتماعی آن دوران نقش آفریدند. برخی از آنان به اروپا فرستاده شدند و پس از آموزش‌های تکمیلی به ایران بازگشتند و از نخستین روشنفکران و نوخواهان ایرانی شدند و در جنبش مشروطه نقش آفریدند. البته، این نوخواهی گاهی به زیاده‌رویی گرایید و برخی از آنان بر هر چه ظاهر کهنه‌ای داشت پشت و پا زدند.

  دارالفنون امروز

  هشتاد سال پس از آغاز به کار دارالفنون، در سال ۱۳۰۸ خورشیدی وزارت فرهنگ از مهندس مارکوف روسی خواست بنای دارالفنون را بازسازی کند. مارکوف دارالفنون را بر اساس آمیزه‌ای از معماری عصر هخامنشی و صفوی بازسازی کرد و به جز چند بخش محدود مانند حیاط و آب‌نما و ایوان حیاط شمالی، همه‌ی بخش ها را دگرگون کرد. این بنا از آن پس یکی از دبیرستان‌های پیشرو و شناخته شده‌ی تهران شد. پس از انقلاب، آموزش و پرورش کاربری دارالفنون را از دبیرستان به مرکز آموزش تربیت معلم، خوابگاه و مرکز آموزش های ضمن خدمت تغییر داد و در ۱۳۷۵ آن را بست.

  دارالفنون در تاریخ 25/4/1367 به شماره‌ی 1748 در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد و در سال 1378 بنا شد جایگاه اسناد آموزش و پرورش ایران شود. اما کار بازسازی این بنا، که با همکاری میراث فرهنگی و وزارت آموزش و پرورش انجام می‌شود، به دلیل کمبود اعتبار مالی به کندی پیش می‌رود. با این همه، دارالفنون با عنوان "گنجینه و مرکز اسناد آموزش و پرورش"، که زیر مجموعه‌ی پژوهشگاه آموزش و پرورش به شمار می‌آید، کارهای فرهنگی و پژوهشی خود را آغاز کرده است. گردآوری و نگهداری سندهای آموزش و پرورش ایران در 150 سال گذشته، فهرست کردن مقاله‌ها و گزارش‌هایی که پیرامون دارالفنون در روزنامه‌های دوران قاجار چاپ شده است، تنظیم و نشر زندگی‌نامه‌ی فرهیختگان دارالفنون و برگزاری همایش‌ها و سخنرانی‌هایی پیرامون دارالفنون و جایگاه آن در تاریخ معاصر ایران، از جمله‌ی کارهای دارالفنون امروزی است.


  منبع:

  1. دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه(واژه‌ی دارافنون)، انتشارات دانشگاه تهران، 1377

  2. مصاحب، غلام‌حسین. دایره‌المعارف فارسی(مقاله‌ی دارالفنون، اعزام به خارج). انتشارات فرانکلین، 1345

  3. یغمایی، اقبال. مدرسه‌ی دارالفنون. انتشارات سروا، 1376

  4. آدمیت، فریدون. امیرکبیر و ایران. انتشارات خوارزمی، 1378


  پیوند‌های بیرونی

  1. دارالفنون یادگارخردورزی امیرکبیر(گزارش روزنامه‌ی ایران)

  2. اعتبار نیست، دارالفنون نابود می‌شود(گزارش میراث خبر)

  3. فعالیت‌های کنونی دارالفنون(پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش)


  حق هر گونه نشر کاغذی و الکترونیک این مقاله، برای جزیره‌ی دانش محفوظ است.

دفعات مشاهده: 12733 بار   |   دفعات چاپ: 2154 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 468 بار   |   0 نظر

کد امنیتی را در کادر بنویسید >
   
سایر مطالب این بخش سایر مطالب این بخش نسخه قابل چاپ نسخه قابل چاپ ارسال به دوستان ارسال به دوستان
Encyclopedia
Static site map - Persian site map - English site map - Created in 0.231 seconds with 885 queries by AWT YEKTAWEB 2867