مغز و نخاع محفوظ‌ترين بخش‌هاى بدن ما هستند. مهره‌هاى ستون مهره‌ها در واقع چند حلقه استخوانى هستند که با غضروف به هم مي‌چسبند. درون اين حلقه‌هاى محافظ، نخاع قرار دارد. نخاع در بالاى گردن، از سوراخ بزرگ کف جمجمه عبور مي‌کند و به مغز مي‌رسد. استخوان محکم جمجمه مغز را احاطه کرده‌اند.

محصور شدن مغز در محفظه‌اى استخوانى مي‌تواند با مشکلاتى همراه باشد. زيرا سپردن مغز نرم به دست استخوان سخت درست نيست. از اين رو، استخوان و مغز به طور مستقيم با هم تماس ندارند. چند پرده به نام مننژ را در بر مي‌گيرند. خارجي‌ترين پرده، سخت شامه نام دارد که از جنس بافت پيوندى محکم است و سطح داخلى سوراخ مهره‌ها و جمجمه را مي‌پوشاند. داخلي‌ترين لايه مننژ، نرم شامه است. اين پرده نرم و ظريف به سطح خارجى مغز و نخاع چسبيده است و در تمام شيارها و چين‌‌خوردگي‌هاى آن وارد مي‌شود. ميان سخت شامه و نرم شامه عنکبوتيه قرار دارد. نام عنکبوتيه را به خاطر شبکه مانند بودن اين پرده به آن داده‌اند.

ميان عنکبوتيه و نرم شامه (فضاى زير عنکبوتيه) را مايع مغزى نخاعى پر مي‌کند. اين مايع از تماس مستقيم مغز و جمجمه در اثر ضربه جلوگيرى مي‌کند. ضربه شديد يا چرخش ناگهانى سر (مانند وقتى که مشت سختى به پهلوى چانه‌زده مي‌شود) ممکن است به آسيب مغزى بينجامد.

در حالت اخير با وجودى که مغز به طور مستقيم کوبيده نمي‌شود به خاطر اثر ماند (اينرسى) ممکن است مغز با استخوان جمجمه تماس پيدا کند. براى مثال، اگر سر در جهت راست بچرخد. ممکن است نيمه چپ مغز به سطح استخوان برخورد کند و برعکس.

مايع مغزى نخاعى به روش ديگرى نيز از مغز محافظت مي‌کند. اين مايع اثر جاذبه زمين را خنثى مي‌کند. مغز بافت نرمى است و بخش خارجى آن 85 درصد آب دارد که آن را آبدارترين بافت بدن مي‌سازد. از کل خون نيز آبدارتر است. بنابراين نبايد تصور کرد که مغز سخت و محکم است. مغز به قدرى نرم است که اگر بدون تکيه‌گاه روى سطح سختى قرار مي‌گرفت، نيروى جاذبه زمين به تنهايى کافى بود که شکل آن را تغيير دهد. مايع مغزى نخاعى مغز را چنان شناور نگه مي‌دارد که نيروى جاذبه زمين را درون جمجمه خنثى مي‌کند. به عبارت ديگر مغز درون مايع غوطه‌ور است.

مايع مغزى نخاعى در نوزادان بيش از چند قطره نيست ولى در بالغين به 100 تا 1000 سانتيمتر مکعب مي‌رسد. در مغز چهار بطن (حفره) وجود دارد که از بالا به پايين شماره‌گذارى شده‌اند. مجراى مرکزى نخاع در قاعده مغز به بطن 4 باز مي‌شود. بطن 4 به وسيله مجراى باريکى به بطن 3 مربوط مي‌شود که باريک تر و دراز تر است. بالاى بطن 3 مجراى ديگرى است که آن را به دو بطن ديگر مربوط مي‌سازد. در پرده‌هايى که بطن‌ها را در بر مي‌گيرند، شبکه‌هاى پيچيدهاى به نام شبکه کوروئيد وجود دارد که از مايع مغزى نخاعى رگ‌هاى خونى آنها تراوش مي‌شود. در عنکبوتيه (پرده ميانى مغز) پرزهاى کوچکي‌ وجود دارد که مازاد مايع مغزى نخاعى از اين پرزها جذب مي‌شود و دوباره به خون باز مي‌گردد.

مايع مغزى نخاعى را از ناحيه کمر مي‌توان بيرون کشيد. براى اين کار سرنگ ويژه‌اى را ميان مهره‌هاى 4 و 5 کمر فرو مي‌کنند و مايع را بيرون مي‌کشند. از روى فشار و ترکيبات شيميايى مايع مغزى نخاعى مي‌توان اطلاعات مفيدى درباره بودن يا نبودن تومور مغزى و تورم چرکى به دست آورد.

بازگشت به مقاله اصلى