پرولاکتين هورمونى است که از سلول هاى لاکتوتروف (اسيدوفيل) هيپوفيز ترشح مى شود. اين هورمون از 199 اسيدآمينه تشکيل شده است و ساختمان آن مشابه ساختمان هورمون رشد است. نقش اصلى پرولاکتين تحريک رشد و نمو پستان ها و راه اندازى و تداوم شيردهى است. با اين وجود، توليد شير حضور هورمون هايى همچون انسولين، استروئيدهاى قشر غده فوق کليه، استروژن، پروژسترون و هورمون هاى تيروئيدى را نيز مى طلبد.

اثرات ديگر پرولاکتين به دستگاه توليد مثل مربوط مى شود. پرولاکتين تعداد گيرنده هاى LH روى جسم زرد تخمدان ها و سلول هاى لايديک بيضه ها افزايش مى دهد. اين امر، منجر به افزايش ساخت و ترشح پروژسترون در زنان و تستسترون در مردان مى شود.  

  نحوه عملکرد

          پرولاکتين اثرات خود را از طريق گيرنده هايى که فعاليت تايروزين کينازى دارند اعمال مى کند. گيرنده هاى پرولاکتين تنها در صورت جفت بودن (به شکل ديمر) مى توانند فعاليت کنند. از اين رو، براى فعال کردن آنها دو مولکول پرولاکتين نياز است.

    عوامل مؤثر بر ترشح

 تحريک لمسى نوک پستان و نواحى اطراف آن محرک اصلى ترشح پرولاکتين از لاکتوتروف هاى هيپوفيز است. ترشح پرولاکتين در مردان نيز صورت مى گيرد. البته، بعضى از نويسندگان عنوان کرده اند که ترشح اين هورمون در مردان با تحريک نوک پستان آغاز نمى شود.

محرکهاى ديگرى که باعث ترشح پرولاکتين مى شوند عبارتند از:

•     نزديکى جنسى و تحريک دهانه رحم

•     تنش (استرس) هاى روحى و فيزيکى

•     هورمون آزاد کننده تيروتروپين (TRH)

تعداد گيرنده هاى TRH روى لاکتوتروف ها با فيدبک منفى هورمون هاى تيروئيد کاهش و با استروژن ها افزايش مى يابد. از اين رو ، در پى ترشح استروژن دردوران بلوغ ترشح پرولاکتين افزايش مى يابد و طى باردارى افزايش بيشترى نشان مى دهد. استروژن ها باعث تکثير سلول هاى لاکتوتروف نيز مى شوند. ترشح پرولاکتين از عمل نظارتى هيپوتالاموس نيز تأثير مى پذيرد. هيپوتالاموس با ترشح دوپامين از ترشح پرولاکتين جلوگيرى مى کند.

    اختلالات

   ترشح پايه اى پرولاکتين در حالت عادى به صورت ضربانى صورت مى گيرد و اوج ترشح آن هنگام خواب است. هيچ گونه وضعيت بالينى که با کاهش پرولاکتن مرتبط  باشد، گزارش نشده است. البته، اين کمبود در روند شيردهى زنانى که تازه بچه به دنيا آورده اند مى تواند اشکال ايجاد کند. اما، ترشح بيش از اندازه پرولاکتين با علائم گوناگونى در زنان و مردان همراه است. در زنان، معمول ترين علائم، قطع قاعدگى، تراوش شير از پستان ها و نازائى است. در مردان معمول ترين علائم، کاهش ميل جنسى، سردرد، سردى، بزرگ شدن پستان ها و نابارورى است. اين اثرات را به عمل مهارى پرولاکتين بر GnRH نسبت داده اند. چند عامل مى توانند باعث افزايش بيش اندازه ترشح پرولاکتين گردند:

•    تومورهاى ترشح کننده پرولاکتين؛ اين تومورها طى چند سال آرام آرام در هيپوفيز رشد مى کنند.

•    کمبود ترشح هورمون هاى تيروئيد؛ در اين حالت TRH که به طور جبرانى افزايش يافته است باعث بالا رفتن پرولاکتين مى شود.

•    اختلال در عملکرد سلولهاى ترشح کننده دوپامين؛ چنين اختلالى در پى درمان با داروهاى ضد دوپامين نظير کلرپرومازين و هالوپريدول (که براى درمان شيزوفرنى استفاده مى شوند) و داروى ضد استفراغ متوکلوپرومايد رخ مى دهد.

•    تنش هاى روحى يا فيزيکى همچون عفونت؛ ترشح پرولاکتين چنان به اثرات تنش حساس است که جراحت جز يى حاصل از گرفتن نمونه خون از بازو به منظور انجام سنجش هورمون پرولاکتين ممکن است سطح آن را به ميزان قابل ملاحظه اى افزايش دهد.

      سنجش سطح هورمون

          از آن جا که ميزان توليد و ترشح پرولاکتين تحت تأثير عوامل مختلفى قرار مى گيرد، در اندازه‌گيرى آن دقت زيادى بايد اعمال شود:

•   بيمار نبايد هيچ گونه دارويى مصرف کرده باشد.

•  خونگيرى ساعت 8 صبح و به صورت ناشتا انجام گيرد.

•   نظر به اينکه نيمه عمر پرولاکتين 30 دقيقه و ترشح آن به شدت تحت تأثير تنش (استرس) است، بيش از خونگيرى، بيمار به مدت نيم  ساعت در محل آزمايشگاه استراحت کند.

•  تحريک پستان ها به هر دليلى باعث افزايش پرولاکتين مى شود.

•  هنگام خونگيرى سعى شود رگ مناسبى انتخاب گردد. چون با چند بار ورود سوزن به رگ يا عضله، بيمار دچار تنش مى شود و سطح هورمون افزايش مى يابد.

•    در هر حال چنانچه مقدار پرولاکتين بيش از اندازه عادى باشد، بهتر است آزمايش تکرار شود و اگر باز هم نتيجه قبلى تکرار شد، براى بار سوم بهتر است بيمار يک ربع قبل از خونگيرى با مالش، سرپستان ها را تحريک کند. اين عمل در افراد سالم سطح پرولاکتين را چندان افزيش نمي‌دهد، اما در افرادى که سلولهاى لاکتوتروف پرکارى دارند، مى تواند پرولاکتين را تا ده برابر افزايش دهد.

•  از روش هاى ديگرى که در اين مورد مى توان استفاده نمود، آزمون تحريکى به کمک تزريق TRH است. در اين حالت پس از تزريق يک آمپول 250 ميکروگرمى به بيمار خونگيرى در دقايق صفر،‌20 و 60 صورت مى گيرد. افزايش پرولاکتين در افراد مبتلا به آدنوم هيپوفيز بسيار بسيار شديد است.