- معرفى کتاب
مهندسى مکانيک در تمدن اسلامى

حذف تصاوير و رنگ‌ها | تاريخ ارسال: 27/9/1384 | 

AWT IMAGEمبانی نظری و عملی مهندسی مکانيک در تمدن اسلامی

نويسنده: ابی‌العز اسماعيل الجزری

مترجمان: محمد جواد ناطق، حميدرضا نفيسی، سعيد رفعت‌جاه

ناشر: مرکز نشر دانشگاهی(چاپ اول 1380)

اين کتاب ترجمه‌ی اثری با نام "الجامع بين العلم و العمل النافع فی صناعه الحيل" نوشته‌ی ابی‌العز اسماعيل الجزری است که در نيمه‌ی دوم قرن ششم تا سال‌های آغازين قرن هفتم هجری می‌زيست. اين کتاب که مهم‌ترين اثر برجای مانده در زمينه‌ی تاريخ فناوری در جهان اسلام است و ميزان پيشرفت دانش فنی مسلمانان را تا سال‌های پايانی قرن ششم هجری نشان می‌دهد.

نويسنده‌ی کتاب، بديع‌الزمان جزری، شيوه‌ی کار و ساختن 50 دستگاه را که خود وی ساخته و به کار برده است با دقت و روشی تحسين برانگيز شرح می‌دهد. اين دستگاه‌ها شامل ساعت‌های آبی و شمعی، ظرف‌ها و فواره‌های خودکار، ابزار خودکار نواختن نی، ابزار آب‌رسانی از نهر و چاه، درب‌های فلزی با نقش‌های زيبا، ابزار هندسی، قفل رمزی و قفل کلون‌دار مرکب است.

روش وی در شرح دادن مساله‌های مهندسی و ساختن و نگارش يک کتاب فنی در مقايسه با کار پيشينيان کم‌نظير و برای مهندسان امروز نيز آموزنده است. به طوری که می‌توان از توضيح‌های وی مبانی عملی مهندسی مکانيک و تنظيم خودکار و ساختن و توليد را در تمدن اسلامی برداشت کرد.

در اين کتاب علاوه بر متن اصلی جزری، مقدمه‌های پژوهشی مفصلی از پروفسور هيل و پروفسور يوسف الحسن و نيز شرح تفصيلی دستگاه‌ها به زبان مهندسی امروزی همراه با نقشه‌های توضيحی از پروفسور دونالد هيل آمده است. پروفسور هيل در معرفی کتاب و نويسنده‌ی آن در مغرب زمين نقش چشمگيری داشته و يوسف الحسن نيز اين کار را در دانشگاه حلب سوريه و برای مشرق‌زمين انجام داد.

يوسف الحسن توانست 15 نسخه‌ی خطی از کتاب جزری را گردآوری کند که اين رقم بيش‌ترين تعدادی بوده است که تا زمان انتشار کتاب از سوی وی يافت شده است. مترجمان کتاب به زبان فارسی، در برسی‌هايی که درباره‌ی جزری و کارهای او انجام دادند، به سه نسخه‌ی خطی ديگر از کتاب جزری در کتاب‌خانه‌ی مدرسه‌ی عالی شهيد مطهری دست يافتند. به علاوه، پی‌بردند.

دو نسخه از سه نسخه‌ی موجود در کتاب‌خانه مدرسه‌ی عالی شهيد مطهری و نيز يکی از نسخه‌های پاريس، ترجمه‌ی فارسی کتاب جزری است و چنين به نظر می‌رسد که جزری و اثرش تا حدود 125 سال پيش در ايران شناخته شده بود. با وجود اين، نسخه‌های فارسی برای خوانندگان امروزی قابل بهره‌برداری نيست و متن‌آن در بسياری از جاها با همان واژه‌های عربی تکرار شده است و برخی از بخش‌های آن به طور کامل ترجمه نشده است. جالب اين که در متن عربی کتاب جزری تعداد قابل توجهی واژه و اصطلاح فنی فارسی يافت می‌شود که نشان‌دهنده‌ی تاثير شگرف ايرانيان و نقش آنان در فناوری جهان اسلام است. اسلامی است.

درباره‌ی زندگی جزری اطلاعات کافی در دست نيست. هر چند مليت وی به درستی مشخص نيست، اما به نظر می‌رسد در ديار بکر می‌زيسته است که امروزه در ترکيه قرار دارد. وی در دربار سلجوقيان مورد توجه قرار گرفت و کتاب خود را به فرمان ناصر الدين محمود بن محمد، از فرمانروايان اُرتُقی، نوشت.(ارتق‌ها دومانی ترکمن از تبار ارتق بودند که حکوکت مستقل کم‌دوامی در ناحيه‌ی بکر برقرار کردند.)

AWT IMAGE

جزری کتاب خود را به شش"نوع" تقسيم کرده است:

نوع اول: ساختن ساعت‌هايی که با آن‌ها گذشت ساعت‌های مستوی و زمانی با آب و شمع معلوم می‌شود.

دستگاه اول: ساعتی "بنکام" که با آن گذشت ساعت‌های زمانی با آب معلوم می‌شود

دستگاه دوم: ساعت آبی طبال‌ها که با آن گذشت ساعت‌های زمانی معلوم می‌شود

دستگاه سوم: ساعت آبی قايق

دستگاه چهارم: ساعت آبی فيل که با آن گذشت ساعت‌های مستوی معلوم می‌شود

دستگاه پنجم: ساعت آبی جام که با آن گذشت ساعت‌های مستوی و اجزای آن معلوم می‌شود

دستگاه ششم: ساعت آبی طاووس‌ها که با آن گذشت ساعت‌های مستوی معلوم شود

دستگاه هفتم: ساعت شمشيرزن که با آن به کمک شمع گذشت ساعت‌های مستوفی معلوم می‌شود

دستگاه هشتم: ساعت منشی که با آن گذشت ساعت‌های مستوی و اجزای آن به وسيله‌ی شمع معلوم می‌شود

دستگاه نهم: ساعت ميمون که با آن گذشت ساعت‌های مستوی و اجزای آن به وسيله‌ی شمع معلوم می‌شود

دستگاه دهم: ساعت درها با آن گذشت ساعت‌های مستوی به وسيله‌ی شمع معلوم می‌شود

نوع دوم: ساختن ظرف‌ها و مجسمه‌های مناسب مجالس شربت‌خوری

دستگاه اول: جامی که در مجالس شربت‌خوری حکم می‌کند

دستگاه دوم: جامی که در مجالس شربت‌خوری حکم می‌:ند و من شکل ظاهری و طرز کار آن را توصيف می‌کنم

دستگاه سوم: حکم مجالس شربت‌خوری

دستگاه چهارم: قايقی که در مجالس شربت‌خوری درون يک آبگير قرار می‌گيرد

دستگاه پنجم: ظرف شربتی که گوشه‌ی مجلس شربت‌خوری گذاشته شود و در آن رنگ‌هايی از شربت و آب ريخته می‌شود، يک شير دارد که از آن می‌توان تنها يک رنگ گرفت

دستگاه ششم: مجلس نديم مردی که باقی‌مانده‌ی شربت شاه، يعنی شربتی را که در ته جام می‌ماند، می‌نوشد

دستگاه هفتم: غلام ايستاده‌ای که در دستش يک ماهی و يک جام قرار دارد و از آن شربت به شاه می‌نوشد

دستگاه هشتم: آدمکی که در دستش يک جام و يک صراحی قرار دارد، از صراحی به درون جام شربت می‌ريزد و آن را می‌نوشد

دستگاه نهم: تختی که دو شيخ روی آن قرار دارند، در دست‌های هر يک از آن دو جام و يک صراحی است که از آن به درون جام رفيقش شربت می‌ريزد و آن را می‌نوشد

دستگاه دهم: کنيزکی که هر از گاهی در حالی که در دستش يک جام حاوی شربت قرار دارد از گنجه‌ای خارج می‌شود

نوع سوم: ساختن آفتابه‌ها، تشت‌ها و مانند آن‌ها

دستگاه اول: آفتابه‌ای که از آن آب داغ، آب سرد و آب مخلوط می‌ريزد

دستگاه دوم: آفتابه‌ای که خدمتکار در کنار يک تشت روی پايه‌ای زيبا جلو حاکم می‌گذارد. خدمتکار از آن فاصله می‌گيرد، سپس پرنده‌ی روی آن سوت می‌زند و آب بيش از اندازه‌ای که برای وضو گرفتن لازم است از لوله آن خارج می‌شود

دستگاه سوم: غلامی که بر دست‌های حاکم آب می‌ريزد تا وضو بگيرد

دستگاه چهارم: طاووسی که از منقارش آب می‌ريزد و خواجه با آن وضو می‌گيرد

دستگاه پنجم: تشت راهب که با آن مقدار خون ريخته شده در آ» معلوم می‌شود

دستگاه ششم: تشت منشی‌ها برای رگ‌زنی که با آن مقدار خون جمع‌شده در آن مشخص می‌شود

دستگاه هفتم: تشت مساحب برای رگ‌زنی است با آن مقدار خون جمع‌شده در آن مشخص می‌شود

دستگاه هشتم: تشت قصر که با آن مقدار خون ريخته شده در آن معلوم می‌شود

دستگاه نهم: تشت طاوس برای شستن دست‌ها

دستگاه دهم: تشت غام

نوع چهارم: فواره‌هايی که در فاصله‌های زمانی معين تغيير شکل می‌دهند و طرز کار نی دايمی

دستگاه اول: فواره‌ای که دو کفه دارد و رد فاصله‌ی زمانی معين تغيير شکل می‌يابد

دستگاه دوم: دو فواره با دو کفه و يک لوله با چهار خروجی

دستگاه سوم: فواره‌ای با دوئ شناور که تغيير شکل می‌دهد

دستگاه چهارم: دو فواره با دو شناور

دستگاه پنجم: فواره‌ی طرجهار که در فاصله‌های زمانی معين تغيير شکل می‌دهد

دستگاه ششم: فواره‌ای با دو کفه که در فاصله‌های زمانی معين تغيير شکل می‌دهد

دستگاه هفتم: ابزار نی‌زنی دايمی با استفاده از دو گوی

دستگاه هشتم: ابزار نی‌زنی دايمی با استفاده از دو کفه

دستگاه نهم: ابزاری با يک ترازو برای نی‌زنی دايمی

دستگاه دهم: ابزاری با دو شناور برای نی‌زنی دايمی

نوع پنجم: دستگاه‌هايی که آب را از آبگير، چاه کم‌عمق و رود جاری بالا می‌آورند

دستگاه اول: دستگاهی که با استفاده از چهارپايی که بازويی را می‌چرخاند، آب را از يک آبگير به مکانی مرتفع می‌رساند

دستگاه دوم: دستگاهی است که با استفاده از چهارپايی که آن را می‌چرخاند آب را از يک آبگير يا چاه بالا می‌آورد.

دستگاه سوم: آبگيری که ستونی توخالی در وسطش است و قرصی روی آن ستون قرار دارد و روی قرص مجسمه‌ی گاوی است که چرخی را می‌چرخاند و چرخ آب را از آبگير حدود ده وجب بالا می‌آورد

دستگاه چهارم: دستگاهی که آب را از چاه بالا می‌آورد

دستگاه پنجم: دستگاهی که آب را با استفاده از يک چرخ حدود بيست ذرع از آب روان بالا می‌آورد

نوع ششم: در وضوع‌های گوناگون است و دستگاه‌های آن شبيه هم نيستند

دستگاه اول: دری که از برنج ريخته‌گری شده برای سرای ملک در شهر آمد ساختم و شاهکاری است که برای تماشايش سفرها می‌شود. به درستی چون مرواريدی است بی‌همتا و کالايی گرانبها

دستگاه دوم: ابزاری که با آن بدون استثنا مرکز هر سه نقطه‌ی دلخواه واقع بر سطح يک کره يا بر صفحه‌ای موازی افق بجز وقتی که بر يک خط مستقيم واقع می‌شوند، به دست می‌آيد. همچنين زوايای رايج تند يا باز که به کار می‌روند با آن به دست می‌آيد

دستگاه سوم: قفلی که با دوازده حروف از حروف الفبا، در يک صندوق را قفل می‌کند

دستگاه چهارم: چهار کلون پشت يک در

دستگاه پنجم: قايقی زيبا که با آن گذشت يک ساعت مستوی معلوم می‌شود

AWT IMAGE

Book of the Knowledge of Ingenious Mechanical Devices by al-Jazari, A.H. 715/ 1315-16; Mamluk period (1250-1517) Abu'l Izz Isma'il al-Jazari, Author; Farkh ibn `Abd al-Latif, Copyist, The Metropolitan Museum

هر چند جزری دستگاه‌هايی را که در کتاب خود شرح می‌دهد، ساخته است، اما به نظر نمی‌رسد همه‌ی آن‌ها را خود اختراع کرده باشد. برای مثال، نخستين ساعتی که او در کتاب خود شرح می‌دهد، که مهم‌ترين دستگاه او نيز هست، تا اندازه‌ی زيادی به ساعت باب جيرون در مشق شباهت دارد که محمد‌ساعاتی، دانشمند ايرانی، ساخته بود. پسر محمد ساعاتی، رضوان ابن ساعاتی، مشهور به ابن ساعاتی، در همان دوران که جزری می‌زيست کتابی درباره‌ی ساعت‌های ساخت پدرش و شيوه‌ی کار و نگهداری از آن‌ها نوشت. اين ساعت را جهان‌گردانی مانند قزوينی و ابن‌بطوطه نيز در کتاب‌های خود توصيف کرده‌اند.

بنابراين، جزری به دانش فيزيک‌دانان و مهندسان پيش از خود آگاه بوده و البته خود مهندس و مخترع بزرگی است . ابزارهای مکانيکی و هيدروليکی پيچيده‌ای نيز اختراع کرده است که تا زمان وی شناخته شده نبود. با وجود اين کتاب او اين ضعف را دارد که سرچشمه‌ی دانش و مهارت خود و ابزارهايی را که ديگران ساخته يا او با الهام از کار آنان ساخته است، مشخص نکرده است.

کتاب جزری به طور گسترده از سوی پژوهشگران تاريخ فناوری در غرب نيز برسی شده است. با وجود اين، با انتشار ترجمه‌ی کتاب او، نخستين‌بار است که جزری و تنها اثر برجای مانده از او به پژوهشگران ايرانی معرفی می‌شود. مطالعه‌ی اين کتاب می‌تواند برای علاقه‌مندان تاريخ فناوری، پژوهشگران و دانشجويان مهندسی، به‌ويژه دانشجويان مهندسی مکانيک، ساخت و توليد، فلزشناسی و صنعت، مفيد باشد.

مترجمان علاوه بر ترجمه‌ی روانی که از اين اثر تهيه کرده‌اند، برخی از دستگاه‌های جزری را نيز بازسازی کرده و مشاهده کرده‌اند که هنوز هم کار می‌کنند. آنان دو نمونه از دستگاه‌ها، يکی مجموعه‌ی توربين و پمپ آب‌رسانی از نهر جاری و ديگر قفل رمزی، را طی طرح اعطای کمک‌های فنی و تکنولوژی به صنايع و نمونه‌سازی ماشين‌آلات و تجهيزات صنعتی و با کمک وزارت صنايع و مديريت صنايع و معادن سازمان برنامه و بودجه، ساختند که آزمايش و تاييد شد.

به نظر می‌رسد بازسازی اين دستگاه‌ها در موزه‌های علوم در کنار جذابيتی که برای بازديدکنندگان خواهد داشت، تاريخ علم را به صورت زنده نيز برای آنان روايت خواهد کرد. چنين کاری در چند موزه‌ی علمی جهان در حال انجام است که می‌تواند الگوی خوبی برای کار مشابه در ايران باشد. برای مثال نگاه کنيد به :

Museum of Ancient Inventions

نشاني مطلب در وبگاه :
http://www.jazirehdanesh.com/find.php?item=5.259.425.fa
برگشت به اصل مطلب